Di chúc nhà đất viết tay không công chứng vẫn hợp pháp?

Di chúc được chia thành hai hình thức cơ bản là di chúc bằng văn bản và di chúc miệng

Trong đời sống xã hội hiện đại, khi tài sản nhà đất ngày càng có giá trị lớn và đóng vai trò quan trọng trong bảo đảm an sinh của mỗi gia đình, việc lập di chúc để định đoạt tài sản sau khi qua đời trở thành nhu cầu thiết thực của nhiều người.

Tuy nhiên, không ít người băn khoăn liệu di chúc viết tay, đặc biệt là di chúc liên quan đến nhà đất, có hợp pháp hay không và giá trị pháp lý của nó đến đâu so với di chúc được công chứng, chứng thực. Các quy định của Bộ luật Dân sự 2015 đã có câu trả lời khá rõ ràng cho vấn đề này, song việc hiểu đúng và thực hiện đúng vẫn là điều không phải ai cũng nắm vững.

ĐIỀU KIỆN ĐỂ DI CHÚC NHÀ ĐẤT VIẾT TAY HỢP PHÁP

Theo quy định của pháp luật dân sự, di chúc được chia thành hai hình thức cơ bản là di chúc bằng văn bản và di chúc miệng. Trong đó, di chúc bằng văn bản lại bao gồm bốn loại: di chúc bằng văn bản không có người làm chứng, di chúc bằng văn bản có người làm chứng, di chúc bằng văn bản có công chứng và di chúc bằng văn bản có chứng thực.

Pháp luật không đưa ra khái niệm chính thức về “di chúc viết tay”, song trên thực tế, thuật ngữ này thường được hiểu là di chúc bằng văn bản không có công chứng hoặc chứng thực. Như vậy, di chúc viết tay có thể tồn tại dưới hai dạng là có người làm chứng hoặc không có người làm chứng.

Trên cơ sở đó, có thể khẳng định pháp luật Việt Nam cho phép cá nhân được lập di chúc viết tay, kể cả khi không thực hiện thủ tục công chứng, chứng thực. Tuy nhiên, để di chúc nhà đất viết tay có hiệu lực pháp luật, văn bản này phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện chặt chẽ về chủ thể, nội dung và hình thức.

Trước hết là điều kiện đối với người lập di chúc. Người này phải từ đủ 15 tuổi trở lên. Trường hợp người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi muốn lập di chúc thì phải được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý.

Quan trọng hơn cả, tại thời điểm lập di chúc, người lập phải minh mẫn, sáng suốt, hoàn toàn tự nguyện, không bị lừa dối, đe dọa hay cưỡng ép. Đây là yếu tố then chốt bởi di chúc là sự thể hiện ý chí cá nhân cuối cùng đối với tài sản của mình. Nếu có căn cứ chứng minh người lập di chúc không minh mẫn hoặc bị tác động trái pháp luật, di chúc có thể bị tuyên vô hiệu.

Tiếp theo là điều kiện về nội dung. Di chúc nhà đất viết tay không được vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội. Nội dung cơ bản của một bản di chúc hợp pháp bao gồm ngày, tháng, năm lập di chúc; họ tên và nơi cư trú của người lập; họ tên người, cơ quan hoặc tổ chức được hưởng di sản; mô tả cụ thể di sản để lại và nơi có di sản. Với tài sản là nhà đất, thông tin càng chi tiết càng tốt, chẳng hạn số thửa, tờ bản đồ, địa chỉ, diện tích, số giấy chứng nhận quyền sử dụng đất… Việc ghi nhận rõ ràng sẽ hạn chế tối đa tranh chấp về sau.

Ngoài các nội dung chủ yếu, người lập di chúc có thể bổ sung những nội dung khác như nghĩa vụ tài sản phải thực hiện, chỉ định người quản lý di sản, người phân chia di sản… Tuy nhiên, di chúc không được viết tắt hoặc sử dụng ký hiệu khó hiểu. Nếu di chúc gồm nhiều trang, mỗi trang phải được đánh số thứ tự và có chữ ký hoặc điểm chỉ của người lập di chúc.

Trong trường hợp có tẩy xóa, sửa chữa, người lập di chúc hoặc người làm chứng phải ký xác nhận bên cạnh chỗ sửa đổi đó. Những chi tiết tưởng chừng nhỏ này lại có ý nghĩa quyết định trong việc xác định tính hợp pháp của văn bản.

Về hình thức, di chúc bằng văn bản không có người làm chứng buộc phải do chính người lập di chúc tự viết và ký tên. Nếu không tự viết mà nhờ người khác viết thì bắt buộc phải có ít nhất hai người làm chứng.

Những người này phải đáp ứng điều kiện luật định: không phải là người thừa kế theo di chúc hoặc theo pháp luật của người lập di chúc, không có quyền và nghĩa vụ tài sản liên quan đến nội dung di chúc, không phải người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự hoặc người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi. Người lập di chúc phải ký hoặc điểm chỉ trước mặt những người làm chứng; sau đó, người làm chứng xác nhận chữ ký, điểm chỉ và ký vào bản di chúc.

Như vậy, một bản di chúc nhà đất viết tay hoàn toàn có thể hợp pháp nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện nói trên. Vấn đề không nằm ở việc có công chứng hay không, mà nằm ở việc văn bản đó có tuân thủ đúng quy định của pháp luật hay không.

GIÁ TRỊ PHÁP LÝ CỦA DI CHÚC VIẾT TAY SO VỚI DI CHÚC CÔNG CHỨNG

Một trong những băn khoăn phổ biến hiện nay là liệu di chúc viết tay có “giá trị thấp hơn” so với di chúc được công chứng hoặc chứng thực hay không. Câu trả lời, xét trên phương diện pháp lý, là không. Các loại di chúc bằng văn bản đều được pháp luật thừa nhận nếu đáp ứng đủ điều kiện hợp pháp. Điều này có nghĩa, di chúc viết tay không mặc nhiên kém giá trị hơn di chúc có công chứng.

Điểm khác biệt chủ yếu nằm ở khả năng chứng minh. Di chúc được công chứng hoặc chứng thực thường dễ dàng được thừa nhận hơn khi xảy ra tranh chấp, bởi cơ quan công chứng hoặc ủy ban nhân dân đã xác nhận tính xác thực của chữ ký, năng lực hành vi của người lập tại thời điểm ký kết.

Trong khi đó, với di chúc viết tay, khi có tranh chấp, các bên có thể phải yêu cầu giám định chữ viết, chữ ký, thậm chí giám định tình trạng sức khỏe tâm thần của người lập di chúc tại thời điểm lập văn bản. Quá trình này có thể kéo dài và phát sinh chi phí.

Tuy nhiên, không vì thế mà có thể khẳng định di chúc viết tay kém giá trị. Trên thực tế, nhiều vụ việc cho thấy chỉ cần giám định chữ viết là đủ để xác định tính xác thực của di chúc. Khi đã chứng minh được các điều kiện hợp pháp, di chúc viết tay có giá trị thi hành tương đương với di chúc được công chứng.

Một vấn đề khác cũng thường gây tranh cãi là trường hợp tồn tại nhiều bản di chúc đối với cùng một tài sản nhà đất. Pháp luật quy định rõ, nếu người lập di chúc thay thế di chúc cũ bằng di chúc mới thì di chúc trước đó bị hủy bỏ.

Trường hợp có nhiều bản di chúc mà không tuyên bố rõ việc hủy bỏ, thì bản di chúc sau cùng sẽ có hiệu lực. Điều này đồng nghĩa với việc, dù bản sau là di chúc viết tay còn bản trước là di chúc công chứng, thì nếu được xác định là lập sau cùng và hợp pháp, bản viết tay vẫn có giá trị pháp lý.

Di chúc được công chứng hoặc chứng thực thường dễ dàng được thừa nhận hơn khi xảy ra tranh chấp

Từ góc độ thực tiễn, các chuyên gia pháp lý thường khuyến nghị người dân nên cân nhắc công chứng di chúc khi tài sản có giá trị lớn như nhà đất, nhằm giảm thiểu rủi ro tranh chấp. Tuy nhiên, trong những trường hợp không thể công chứng, chẳng hạn vì lý do sức khỏe hoặc điều kiện khách quan, việc lập di chúc viết tay vẫn là giải pháp hợp pháp nếu tuân thủ đúng quy định.

Lý Anh