Đi chậm cùng dòng sông Hồng

Con sông từng nuôi dưỡng Thăng Long, từng là mạch sống của kinh thành, nhưng cũng có những giai đoạn lùi xa khỏi nhịp phát triển đô thị, trở thành một khoảng trống mờ nhạt giữa hai bờ.

Hôm nay, Hà Nội đang nhìn lại sông Hồng bằng một tầm nhìn khác. Dòng sông không còn chỉ được xem là ranh giới tự nhiên hay hành lang an toàn, mà dần được đặt vào trung tâm của không gian sống và tư duy phát triển. Những ý tưởng mới mở ra kỳ vọng nối lại mạch chảy lịch sử, khơi nguồn cho một cuộc chuyển mình đang được gọi tên là kỳ tích sông Hồng.

Kỳ vọng cuộc “chuyển mình” lịch sử

Tôi đã nhiều lần đứng trên những cây cầu lớn của Hà Nội để lặng ngắm sông Hồng trong khoảnh khắc bình minh, khi thành phố vừa thức giấc. Lần này cũng vậy. Bên tôi là nhà văn Nguyễn Văn Học, người dành cho Hà Nội một tình yêu bền bỉ và lắng sâu. Trước mắt chúng tôi, sông Hồng hiện ra như một dải lụa nâu đỏ mềm mại vắt qua lòng Thủ đô, dòng chảy rộng lớn mang theo phù sa, ký ức và những chuyển động âm thầm của một thành phố đang đổi thay.

Nhà văn Nguyễn Văn Học bảo rằng, trong dòng chảy ấy là bao lớp trầm tích phù sa đã âm thầm bồi đắp nên những bãi bồi trù phú, những doi đất giàu tiềm năng, tích tụ qua năm tháng và chờ đợi một ngày được đánh thức. Bởi sông Hồng không chỉ chảy qua không gian, mà còn chảy qua lịch sử, qua những lớp ký ức của đô thị này.

Sông Hồng tựa như dải lụa đỏ mềm mại ôm phố thị vào lòng. Ảnh: Đinh Luyện

Từ thuở Kinh thành Thăng Long dựng nghiệp, sông Hồng đã là huyết mạch của vùng đất, nuôi sống bao thế hệ con người, mở lối giao thương và chứng kiến mọi biến thiên của thời cuộc. Trải qua những giai đoạn thăng trầm, dòng sông uốn mình qua Hà Nội, ôm lấy thành phố bằng một vòng cung dài hơn 160km, trong đó có gần 40km chảy trọn giữa lòng đô thị, vừa đủ gần để nuôi dưỡng, vừa đủ rộng để mở ra những không gian phát triển còn đang chờ được đánh thức. Những bãi bồi rộng lớn hình thành qua năm tháng, như những viên ngọc lặng lẽ nằm giữa một thành phố đang lớn lên từng ngày.

Nhờ sông, những vùng đất bãi được tạo dựng, nuôi sống biết bao phận người. Xóm Phao, nay thuộc phường Hồng Hà, là một lát cắt như thế. Khoảng ba chục hộ dân lao động di cư quây quần bên bãi sông, mưu sinh bằng những công việc tự do, bằng luống rau, củ khoai chắt chiu từ đất bãi. Ông Nguyễn Đăng Được, một trong những người cao tuổi nhất xóm kể rằng, dòng sông đã cho gia đình ông cái ăn qua ngày. Rồi ông bộc bạch một ước mong giản dị đó là dòng sông không chỉ mang lại sinh kế, mà còn mở ra nhiều cơ hội hơn nữa để Hà Nội phát triển xứng đáng với tiềm năng vốn có.

Những ước vọng mộc mạc ấy đang dần gặp lời đáp khi dự án Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng đang được định hình, nơi hạ tầng giao thông, công viên, đô thị mới và đời sống cộng đồng được kiến tạo đồng bộ, mở ra một cách tiếp cận hoàn toàn khác với dòng sông từng bị xem là khoảng lùi của phát triển.

Nhà văn Nguyễn Văn Học và ông Nguyễn Đăng Được, một trong những người cao tuổi nhất xóm Phao. Ảnh: Đinh Luyện

Không chỉ dừng ở những con số đầu tư hay tiến độ xây dựng, điều đáng nói hơn cả là tư duy phát triển mới của Hà Nội. Thành phố đã đặt sông Hồng vào trung tâm của tầm nhìn dài hạn, nơi lịch sử, hiện tại và tương lai có thể gặp nhau trong một không gian phát triển hài hòa và bền vững.

“Chìa khóa” cho kỳ tích sông Hồng

Đến hôm nay, trong nhịp đô thị hóa ngày càng gấp gáp, sông Hồng không còn là không gian lặng lẽ phía sau thành phố, mà trở thành một phép thử cho cách con người ứng xử với tự nhiên. Bởi trước một dòng sông mang theo cả ký ức của quá khứ và lời hẹn của tương lai, mọi quyết định được đưa ra hôm nay đều vượt khỏi giới hạn của hiện tại, trở thành lời gửi gắm thầm lặng cho Hà Nội của nhiều thập niên sau.

Phối cảnh siêu dự án ven sông Hồng.

Trong cuộc trao đổi với kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng - Chánh Văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam, tôi có thể cảm nhận rõ kỳ vọng dành cho sông Hồng, nhưng đó là kỳ vọng đi kèm sự thận trọng. Theo ông, cuộc “chuyển mình” của dòng sông này chưa bao giờ là câu chuyện giản đơn. Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng, suy cho cùng, không phải được đo đếm bằng những khối bê tông hay những con số đầu tư, mà là một trục kiến trúc - cảnh quan - văn hóa, nơi giá trị cốt lõi nằm ở cách con người đối thoại với dòng sông đã song hành cùng lịch sử dân tộc suốt hàng nghìn năm.

Nhìn dọc theo hai bờ sông, ông cho rằng đó không phải là những khoảng đất trống để lấp đầy, mà là không gian đã tích tụ dày đặc di sản. Ở đó có làng nghề, có di tích, có những dấu vết của nền văn minh lúa nước và nhịp sống bền bỉ của bao thế hệ cư dân bãi sông. Vì thế, hiện đại hóa không thể là hành động xóa bỏ quá khứ, mà phải là cách đặt quá khứ vào trong cấu trúc phát triển mới, để những giá trị cũ không bị lãng quên, mà tiếp tục được kể lại bằng ngôn ngữ của thời đại hôm nay.

Một điểm nhấn khác được kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng nhiều lần nhắc tới là sông Hồng chưa bao giờ thuộc riêng Hà Nội. Dòng sông ấy bắt đầu từ thượng nguồn, chảy qua nhiều tỉnh, nhiều vùng, mang theo phù sa, nước lũ và những mối liên kết chằng chịt về sinh thái, kinh tế và văn hóa. Đoạn sông chảy qua nội đô Hà Nội chỉ khoảng 40km, nhưng nếu thiếu một cách nhìn tổng thể, thiếu sự phối hợp ở tầm vùng, dòng chảy ấy rất dễ bị chia cắt ngay từ trong tư duy quản lý.

Chính vì vậy, “chìa khóa” của kỳ tích sông Hồng không chỉ nằm ở thiết kế hay quy hoạch, mà nằm ở cách quản trị dòng sông như một chỉnh thể sống động. Tỉnh Phú Thọ đề xuất kết nối với Hà Nội để hình thành trục cảnh quan sông Hồng liên vùng. Đó không chỉ là một đề xuất mang tính kỹ thuật, mà còn là một cách nhìn mới, coi sông Hồng như một dòng chảy xuyên suốt, gắn kết thượng nguồn - trung lưu - hạ lưu trong cùng một nhịp phát triển dài hơi.

Cùng mạch suy nghĩ ấy, ông Đào Ngọc Nghiêm - Phó Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam cũng nhắc lại, việc khai thác và phát triển cảnh quan sông Hồng đã được Hà Nội trăn trở từ gần ba thập niên trước. Sông Hồng là con sông lớn, dài khoảng 1.200 km, trong đó đoạn chảy qua Hà Nội chỉ chiếm một phần nhỏ. Vì vậy, mọi can thiệp vào dòng sông không chỉ liên quan đến sự an toàn và phát triển của Thủ đô, mà còn tác động trực tiếp tới toàn vùng Đồng bằng Bắc Bộ, nơi dòng sông đã nuôi dưỡng bao miền đất trù phú.

Không phải ngẫu nhiên mà sông Hồng trở thành một trong những dòng sông được nghiên cứu kỹ lưỡng nhất, không chỉ bởi các nhà khoa học trong nước mà còn bởi nhiều chuyên gia quốc tế. Những nghiên cứu ấy vừa khẳng định vị thế đặc biệt của sông Hồng trong chiến lược phát triển Hà Nội, vừa nhắc nhở rằng mỗi quyết định hôm nay đều mang theo hệ quả dài lâu cho tương lai.

Trong bối cảnh đó, dự án sông Hồng được đặt lại với một tầm nhìn mới. Không còn chỉ là một trục phát triển đơn thuần, sông Hồng được xác định là trục không gian kiến trúc - cảnh quan trung tâm của Hà Nội. Một sự tái khởi động, nhưng ở tầm cao hơn, với yêu cầu cao hơn về chiều sâu văn hóa và sự hài hòa giữa phát triển và gìn giữ.

Từng nhịp cầu được xây dựng và hoàn thiện theo thời gian, không gian hai bờ sẽ dần được kéo gần lại. Ảnh: Đinh Luyện

Ông Đào Ngọc Nghiêm cũng nhấn mạnh, con đường phía trước vẫn còn dài. Khung pháp lý cho phát triển sông Hồng đang tiếp tục được hoàn thiện, từ Luật Thủ đô đến các quy hoạch vùng và những nghị quyết lớn của Trung ương. Điều đó cho thấy đây không phải là dự án có thể vội vàng, mà là một hành trình đòi hỏi sự bền bỉ, đồng thuận.

Hơn hết, dư luận xã hội và giới khoa học đều đặt kỳ vọng rất lớn vào dự án sông Hồng. Nếu triển khai thành công, Hà Nội có thể có một diện mạo mới, động lực phát triển kinh tế mới, đồng thời bảo tồn và phát huy được giá trị cảnh quan đặc sắc của dòng sông.

Khép lại những lát cắt của ký ức, suy tư và tranh luận, tôi chợt nhận ra sông Hồng đang thử thách bản lĩnh phát triển của Hà Nội. Nếu có một “kỳ tích sông Hồng”, thì kỳ tích ấy không chỉ nằm ở những công trình hoành tráng, mà còn ở khả năng gìn giữ được mạch sống của dòng sông trong lòng một thành phố đang lớn lên từng ngày.

Đi chậm cùng sông, lắng nghe những quy luật của tự nhiên, của lịch sử và của con người, có lẽ chính là cách bền vững nhất để Hà Nội bước về phía tương lai, mà vẫn không đánh mất mình trong dòng chảy ấy.

Đinh Luyện