Để năng khiếu không dừng lại ở tiềm năng

Nghệ thuật xiếc cần được quan tâm đào tạo lực lượng kế thừa từ sớm (trong ảnh: Tiết mục biểu diễn của các nghệ sĩ Trung tâm Nghệ thuật TP.HCM)

Khoảng trống ngay từ khâu phát hiện

Theo dự thảo, người có năng khiếu nghệ thuật là cá nhân có tố chất, sự nhạy cảm và khả năng cảm nhận thẩm mỹ, năng lực sáng tạo, chuyên môn hoặc thực hành trong một hoặc nhiều loại hình nghệ thuật; có tiềm năng để được phát hiện, tuyển chọn, đào tạo, bồi dưỡng và tham gia hoạt động sáng tạo, biểu diễn.

Người có năng khiếu thể thao được xác định dựa trên những khả năng tự nhiên hoặc bẩm sinh về sức mạnh, tốc độ, sự linh hoạt, khả năng điều khiển cơ thể, sức bền… Để những tố chất ban đầu ấy có thể phát triển thành tài năng, việc phát hiện và huấn luyện từ sớm được xem là yếu tố có tính quyết định.

Theo dự thảo, UBND TP.HCM sẽ chỉ đạo các đơn vị liên quan thành lập hội đồng tuyển chọn, hướng dẫn nội dung, hình thức tuyển chọn và quản lý người có năng khiếu. Quá trình này phải bảo đảm công khai, minh bạch, khách quan. Sở VHTT cùng UBND cấp xã phối hợp với các cơ quan, đơn vị liên quan tìm kiếm, phát hiện và bồi dưỡng người có năng khiếu nghệ thuật, thể thao.

Theo NSND Nguyễn Thị Thanh Thúy, Phó Giám đốc Sở VHTT TP.HCM, trong lĩnh vực nghệ thuật, năng khiếu thường bộc lộ ngay từ khi còn nhỏ. Đây cũng là giai đoạn cần được phát hiện, định hướng và đào tạo phù hợp. Tuy nhiên, hệ thống chính sách hiện hành chủ yếu điều chỉnh việc đào tạo, bồi dưỡng cán bộ, công chức, viên chức và người lao động đang làm việc tại các cơ quan, đơn vị. Những em có năng khiếu được phát hiện từ khi còn là học sinh, thanh thiếu niên lại chưa thuộc nhóm này, nên việc bố trí kinh phí đào tạo gặp không ít vướng mắc.

Với nghệ thuật truyền thống, bài toán còn khó hơn bởi đặc thù riêng của từng loại hình. Hiện Việt Nam chưa có cơ sở giáo dục chuyên ngành đào tạo hát bội mà chủ yếu dựa vào hình thức truyền nghề tại các đơn vị nghệ thuật. Với xiếc, các cơ sở đào tạo chuyên ngành lại tập trung ở Hà Nội, trong khi TP.HCM có nhu cầu đào tạo lực lượng kế thừa ngay tại địa phương.

Thực tế cũng cho thấy, có những người có năng khiếu là con em nghệ sĩ, muốn nối nghiệp nhưng gặp khó vì không đáp ứng yêu cầu về bằng cấp khi tuyển dụng. Ở chiều ngược lại, có trường hợp đủ bằng cấp nhưng lại thiếu tố chất phù hợp với nghề. Những nghịch lý ấy cho thấy việc tuyển chọn, đào tạo nhân lực cho nghệ thuật truyền thống khó có thể áp dụng hoàn toàn theo những khuôn mẫu thông thường.

Theo dự thảo, kinh phí dự kiến dành cho đào tạo, bồi dưỡng người có năng khiếu nghệ thuật trong và ngoài nước là 29,16 tỉ đồng, tập trung vào các loại hình như xiếc, múa rối, hát bội… Khoản này chưa bao gồm chi phí ăn, ở, đi lại, tài liệu, phiên dịch và một số chi phí liên quan đến chuyên gia, học viên. Với lĩnh vực thể thao, Thành phố dự kiến bố trí 27,6 tỉ đồng để đào tạo, bồi dưỡng 50 VĐV thuộc 10 môn.

Đầu tư sớm để giữ người, giữ nghề

Theo đánh giá của Sở VHTT TP.HCM, yêu cầu phát triển công nghiệp văn hóa, bảo tồn và quảng bá nghệ thuật truyền thống, nâng cao chất lượng nghệ thuật chuyên nghiệp đòi hỏi phải quan tâm đến phát hiện, đào tạo và sử dụng người có năng khiếu.

Phát hiện năng khiếu sớm là cơ sở để đào tạo VĐV theo hướng chuyên sâu (trong ảnh: Thí sinh thi năng khiếu điền kinh vào Trường ĐH Thể dục thể thao TP.HCM)

Với những loại hình như hát bội, cải lương, xiếc, múa rối, đờn ca tài tử, nhạc cụ dân tộc…, nhân lực kế thừa càng trở nên cấp thiết. Nghệ thuật truyền thống vốn khó thu hút người trẻ, trong khi sân chơi và cơ hội nghề nghiệp còn hạn chế. Nếu khâu phát hiện, đào tạo tiếp tục chậm, khoảng trống thế hệ sẽ ngày càng lớn.

Từ thực tế đó, dự thảo đề xuất hỗ trợ kinh phí đào tạo, bồi dưỡng, ăn, ở và di chuyển cho người có năng khiếu tham gia các lớp nghệ thuật trong nước và nước ngoài. Việc đào tạo được định hướng theo nhu cầu tuyển dụng của các đơn vị nghệ thuật truyền thống, đồng thời chuẩn bị nguồn nhân lực kế thừa. Với người dưới 18 tuổi, đào tạo nghề sẽ kết hợp với học văn hóa để bảo đảm trình độ khi kết thúc khóa học.

Chính sách không dừng ở việc đưa người có năng khiếu đi học. Sau đào tạo, họ sẽ được tạo điều kiện làm việc tại các đơn vị nghệ thuật của TP theo ngành nghề đã học; được hưởng lương, trợ cấp ưu đãi nghề nghiệp và các chính sách khác theo quy định. Đi cùng quyền lợi là trách nhiệm. Người được TP đầu tư phải làm việc ít nhất 5 năm tại các đơn vị theo phân công. Nếu không thực hiện đúng cam kết phục vụ ngành nghệ thuật truyền thống, dân gian, dân tộc của TP sau đào tạo, người được hỗ trợ phải bồi thường toàn bộ chi phí đào tạo, bồi dưỡng.

Ở lĩnh vực thể thao, bài toán cũng bắt đầu từ phát hiện và đầu tư đúng thời điểm. TP.HCM hiện có hệ thống đào tạo VĐV từ tuyến năng khiếu, tuyến trẻ đến đội tuyển ở khoảng 50 môn thể thao. Tuy nhiên, lực lượng năng khiếu - nền móng của thể thao thành tích cao - vẫn chưa được đầu tư tương xứng. Áp lực thành tích khiến nguồn lực và chương trình huấn luyện hiện nay tập trung cho VĐV trẻ, đội tuyển và những gương mặt có khả năng mang lại thành tích trước mắt. Trong khi đó, việc phát hiện, tuyển chọn và đào tạo VĐV năng khiếu từ nhỏ vẫn thiếu chính sách đầu tư chuyên biệt, ổn định, dài hạn.

TP.HCM hiện có 678 VĐV năng khiếu trong tổng số khoảng 4.000 VĐV của 50 môn thể thao. Lực lượng này tham gia các giải năng khiếu, giải trẻ toàn quốc; một số ít được dự giải khu vực và quốc tế, nhưng hầu như chưa có VĐV năng khiếu được tập huấn ở nước ngoài.

Những môn như thể dục dụng cụ, bơi, điền kinh, thể dục nghệ thuật, kiếm và các môn võ đều đòi hỏi VĐV phải được tuyển chọn, huấn luyện từ rất sớm. Việc tiếp cận phương pháp huấn luyện khoa học, thiết bị đạt chuẩn và môi trường đào tạo tiên tiến từ những năm đầu có thể tạo nền tảng để năng khiếu phát triển thành tài năng.

TP.HCM từng có kinh nghiệm từ chương trình “Thế hệ vàng” triển khai năm 2004. Chương trình lựa chọn VĐV năng khiếu, VĐV trẻ xuất sắc của 10 môn thể thao trọng điểm, cử đi tập huấn dài hạn tại 7 quốc gia có nền thể thao phát triển. Một số VĐV sau đó đã giành thành tích tại các giải quốc gia, SEA Games và giải trẻ thế giới. Kết quả cho thấy, khi VĐV trẻ được tuyển chọn khoa học, đầu tư trọng điểm, huấn luyện dài hạn và tiếp cận môi trường đào tạo quốc tế, khả năng vươn lên trình độ đỉnh cao được nâng lên rõ rệt. Đây là cơ sở để TP tính đến việc đầu tư bài bản hơn cho tuyến năng khiếu.

Theo đó, dự thảo đề xuất đào tạo, tập huấn ngắn hạn và dài hạn trong nước, nước ngoài cho VĐV năng khiếu. Sau đào tạo, VĐV được tạo điều kiện thi đấu tại các giải quốc gia, quốc tế; hưởng chế độ, chính sách, dinh dưỡng theo quy định và được bảo đảm điều kiện học tập. VĐV được TP đầu tư cũng phải cam kết phục vụ ngành thể dục thể thao TP ít nhất 5 năm sau khi hoàn thành chương trình đào tạo, bồi dưỡng.

Dự thảo Nghị quyết được xây dựng trong bối cảnh TP.HCM mở rộng không gian phát triển, kéo theo yêu cầu mới về nguồn nhân lực văn hóa, nghệ thuật và thể thao. TP cho biết đã có một số chính sách hỗ trợ nhưng vẫn thiếu cơ chế đồng bộ, xuyên suốt từ phát hiện, tuyển chọn, thu hút đến đào tạo, bồi dưỡng và sử dụng người có năng khiếu.

Nếu được hoàn thiện và ban hành, chính sách mới sẽ giúp TP chủ động hơn trong việc tìm kiếm, đào tạo và giữ lại những tài năng được phát hiện từ sớm. Với nghệ thuật truyền thống, đó là cách hạn chế nguy cơ đứt gãy thế hệ. Với thể thao, đó là sự chuẩn bị từ gốc cho lực lượng kế cận của thể thao thành tích cao.