Để mỗi người được góp một tiếng

Ảnh tư liệu: Chủ tịch Hồ Chí Minh bắt nhịp bài ca Kết đoàn tại Công viên Bách Thảo, Hà Nội, năm 1960. Ảnh: Lâm Hồng Long/TTXVN.

Một bàn tay đưa lên, nhiều tấm lòng cùng hướng tới

Trong bức ảnh đen trắng của nhà báo Lâm Hồng Long, Bác Hồ đứng giữa dàn nhạc, tay cầm đũa chỉ huy. Những người chơi đàn ở phía sau hướng mắt về Người. Hơn sáu thập niên đã qua, khoảnh khắc ấy vẫn khiến người xem muốn dừng lại, như thể có thể nghe thấy âm thanh từ một tấm hình im lặng.

Theo tư liệu nhà báo Đinh Chương cung cấp, được Nội san Thông tấn giới thiệu, Lâm Hồng Long đã chọn đứng phía sau Bác, chờ lúc Người quay về phía công chúng để bấm máy. Sự chờ đợi ấy đem lại bức ảnh “Bác bắt nhịp bài ca Kết đoàn”, ghi được gương mặt Người cùng dàn nhạc phía sau. 

Nhìn bức ảnh hôm nay, có thể nghĩ về một điều giản dị: sức mạnh của văn hoá được tạo nên trong sự gặp gỡ. Có người bắt nhịp, người chơi đàn, người cất tiếng; mỗi người đóng góp một phần để làm nên âm thanh chung. Vai trò dẫn dắt trở nên có ý nghĩa khi đánh thức được khả năng tham gia của cộng đồng.

Điều ấy cũng gợi một câu hỏi rất gần với hiện tại. Khi bàn về phát triển văn hoá, chúng ta đã dành đủ chỗ cho người dân trong câu chuyện ấy chưa? Một em nhỏ có được thử làm điều mình yêu thích? Một nghệ nhân có nơi trao truyền điều mình biết? Một cộng đồng có được kể về chính mình bằng tiếng nói của mình?

Ngày 4.10.2026, tại Không gian Văn hoá sáng tạo Tây Hồ, hơn 700 thiếu nhi Việt Nam và quốc tế, từ 6 đến 14 tuổi, tham gia cuộc thi vẽ tranh “Em yêu Hà Nội - Thành phố vì hoà bình”. Hoạt động có sự phối hợp tổ chức của cơ quan văn hoá và các tổ chức hữu nghị, hoà bình của thành phố. 

Một cuộc thi không thể quyết định tương lai của đời sống mỹ thuật. Nhưng cơ hội được vẽ về thành phố mình đang sống có thể là khởi đầu của một sự gắn bó. Khi trẻ em được thể hiện cách nhìn riêng, tình yêu quê hương có thêm một con đường để hình thành: từ quan sát, cảm nhận và sáng tạo của chính các em. Trước khi mong có những công chúng biết thưởng thức, cần cho trẻ cơ hội làm quen với niềm vui sáng tạo.

Đưa giá trị lớn vào những việc gần gũi

Tại lễ khai mạc Lễ hội Văn hoá Thế giới tại Hà Nội lần thứ hai, tối 1.10, Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà nhấn mạnh yêu cầu gắn di sản với đời sống đương đại, kết nối bảo tồn với sáng tạo và đưa các giá trị văn hoá đến gần cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Lễ hội do Bộ VHTTDL, Bộ Ngoại giao và UBND thành phố Hà Nội phối hợp tổ chức.

Từ định hướng ấy đến đời sống là công việc bền bỉ của nhiều người. Người làm bảo tàng phải tìm cách để hiện vật gợi được câu hỏi. Thầy cô cần tạo cơ hội để học trò khám phá. Người tổ chức hoạt động ở cơ sở phải hiểu cư dân của mình cần gì, có thể tham gia vào giờ nào, đang gặp trở ngại nào. Sự tận tâm trong những việc cụ thể ấy giúp chủ trương có hình hài mà công chúng nhìn thấy và cảm nhận được.

Một ví dụ gần gũi đến từ xã Phú Hữu, An Giang. Ngày 4.10, chuỗi hoạt động mùa nước nổi tại đây có những trò chơi gánh rơm vượt chướng ngại vật, đi cầu khỉ, đua thuyền tự chế; người dân và du khách được trực tiếp tham gia. Địa phương hướng tới xây dựng trải nghiệm du lịch từ đời sống sông nước của cộng đồng. 

Ở cách làm này có một gợi mở đáng quý: điều thân thuộc với người dân có thể trở thành điều đáng khám phá với người khác. Tri thức sống, sự khéo léo, ký ức lao động của cộng đồng có cơ hội được nhìn nhận như một giá trị. Khi được tổ chức phù hợp, văn hoá, vận động và trải nghiệm du lịch có thể gặp nhau ngay trong sinh hoạt của làng xóm.

Tất nhiên, một lễ hội chưa đủ chứng minh sinh kế đã đổi thay. Muốn đi xa hơn, phải có dịch vụ an toàn, cách chia sẻ lợi ích hợp lý, môi trường được bảo vệ và sự đồng thuận của cư dân. Chính những điều kiện ấy quyết định người dân có tiếp tục hào hứng làm chủ câu chuyện quê hương hay dần đứng ngoài hoạt động diễn ra trên nơi mình sống.

Sự phát triển đáng mong đợi là khi một người nhận ra điều mình gìn giữ có ích cho cộng đồng, công sức mình bỏ ra được trân trọng và thế hệ sau có lý do để tiếp nối. Lúc ấy, niềm tự hào có nền tảng trong đời sống.

Giữ chỗ cho những người chưa thể bước vào

Những hoạt động đông người dễ được nhìn thấy. Khó hơn là nhận ra những người muốn tham gia nhưng chưa có điều kiện: trẻ em ở xa trung tâm, người lao động ít thời gian, người cao tuổi đi lại khó khăn, người khuyết tật gặp trở ngại khi tiếp cận một không gian công cộng. Đặt họ vào câu hỏi phát triển sẽ giúp chúng ta nhìn rõ hơn việc cần làm tiếp.

Một thư viện mở cửa vào thời gian phù hợp, một lớp truyền dạy có người hướng dẫn tận tình, một địa điểm sinh hoạt thuận tiện có thể tạo ra thay đổi rất cụ thể. Đó cũng là nơi nỗ lực của cơ quan quản lý gặp sự chủ động của trường học, đoàn thể, câu lạc bộ, nhóm sáng tạo và từng cá nhân. Nguồn lực xã hội có cơ hội phát huy khi được kết nối bằng công việc rõ ràng và điều kiện hoạt động ổn định.

Muốn biết văn hoá đang đến gần người dân đến đâu, cần hỏi thêm sau mỗi hoạt động: ai đã tham gia lần đầu; họ có muốn trở lại; điều gì khiến một nhóm người vẫn vắng mặt? Những câu trả lời ấy giúp lựa chọn cách đầu tư, tổ chức và hỗ trợ sát hơn với nhu cầu. Một công trình có giá trị khi bên trong nó hình thành đời sống, một chương trình có sức lan toả khi niềm vui và hiểu biết còn theo người tham dự trở về nhà.

Với công chúng, phần đóng góp cũng có thể bắt đầu rất gần: đưa con đến bảo tàng và lắng nghe câu hỏi của con, mua một sản phẩm thủ công có nguồn gốc rõ ràng, tôn trọng tập quán khi đến một vùng đất, dành thời gian cho một hoạt động cộng đồng. Khi được thực hiện tự nguyện, những lựa chọn ấy nuôi dưỡng cả người sáng tạo lẫn môi trường để sáng tạo tiếp tục nảy nở.

Bức ảnh “Bác bắt nhịp bài ca Kết đoàn” còn ở lại bởi người xem cảm nhận được sự gần gũi giữa người dẫn dắt và những người cùng tham dự. Từ khoảnh khắc lịch sử ấy nhìn về hôm nay, điều đáng tiếp nối là mở thêm cơ hội để mỗi người đóng góp khả năng của mình. Một đứa trẻ được vẽ, một nghệ nhân có người học, một cộng đồng được trân trọng tiếng nói: từ những điều ấy, văn hoá Việt Nam có thêm người gìn giữ và thêm người làm giàu cho tương lai.