Để mạch nguồn dân ca Bình Trị Thiên chảy mãi

Lan tỏa niềm đam mê với dân ca

Nếu các xã ven biển như Cửa Tùng, Kim Thạch có lợi thế lớn về các làn điệu gắn với nghề sông nước như chèo cạn, hò hụi, hò khơi xa xưa, những làn điệu đã bám rễ sâu vào đời sống văn hóa của người dân từ hàng trăm năm, thì các xã Vĩnh Hoàng, Vĩnh Chấp lại nổi tiếng với phong trào thơ ca, hò, vè gắn liền với công việc ruộng đồng, đặc trưng là điệu hò giã gạo, hò hụi hay lý hoài nam. Riêng với Vĩnh Thủy, là một xã thuần nông vùng trung du bán sơn địa, phong trào hát dân ca chủ yếu do các nhóm chị em tự nguyện tụ họp, tập luyện theo sở thích, chưa thành lập câu lạc bộ (CLB) như các xã khác.

Nhằm khơi dậy đam mê và truyền dạy dân ca Bình Trị Thiên bài bản, vừa qua, Trung tâm Văn hóa và Điện ảnh tỉnh phối hợp với xã Vĩnh Thủy tổ chức lớp tập huấn cho 20 hạt nhân văn nghệ tại cơ sở. Trong 6 ngày, các học viên được hướng dẫn kỹ năng thực hành và biểu diễn các làn điệu mái nhì, mái đẩy, các điệu lý...

Từ lớp học này, nhiều nhân tố tích cực đã được phát hiện, từ những người lớn tuổi như bà Châu Thị Loan, chị Lê Thị Thịnh, cho đến người trẻ như em Cao Thị Huệ (SN 1993). Chị Nguyễn Thị Hương Lan, Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ xã Vĩnh Thủy cho biết, ngay sau khóa học, các chị em đã chủ động bàn phương án, tìm nguồn kinh phí để thành lập CLB dân ca của xã nhằm duy trì sinh hoạt lâu dài.

Dù biểu diễn ở không gian nào, dân ca Bình Trị Thiên vẫn giữ được cái mộc mạc, chân chất của câu hò, điệu lý nơi sông nước, ruộng đồng - Ảnh: T.T

Từ thực tế hoạt động của nhiều CLB dân ca ở các địa phương, mạch ngầm dân ca Bình Trị Thiên từ lâu vẫn được nuôi dưỡng bằng những nỗ lực cố gắng của các thành viên đam mê, tâm huyết với bộ môn này. Có thể kể đến CLB Nghệ nhân hò khoan Lệ Thủy, CLB tuồng truyền thống Khương Hà (xã Bố Trạch), CLB ca trù Phong Châu (xã Tuyên Hóa), CLB ca trù Linh Giang, CLB ca trù Quảng Phong (phường Ba Đồn), CLB dân ca và ca trù xã Kim Phú, CLB ca trù Quảng Minh (xã Nam Gianh) cùng các CLB dân ca tại các xã Trường Ninh, Nam Trạch, Vĩnh Hoàng, Cửa Tùng, Bến Quan...

Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thanh Hồng, Chủ nhiệm CLB dân ca Sông Hiền, xã Vĩnh Hoàng chia sẻ: “CLB Sông Hiền đã duy trì phong trào đều đặn gần 10 năm với 30 thành viên tham gia. Hoạt động theo mô hình tự nguyện và tự túc kinh phí, các thành viên phải tự bỏ tiền túi để lo trang phục, đạo cụ và mượn không gian nhà riêng của nhau làm nơi tập luyện định kỳ hàng tuần.

Vượt qua những khó khăn đó, CLB đã đẩy mạnh việc sưu tầm lời cổ, sáng tác lời mới, tập luyện nhạc cụ và tổ chức biểu diễn rộng rãi, phục vụ các ngày lễ, Tết tại địa phương và tham gia các kỳ liên hoan, hội thi cấp tỉnh, cấp khu vực, giao lưu các tỉnh. Đặc biệt, chúng tôi tích cực phối hợp với các trường học và Đoàn Thanh niên để đưa dân ca vào học đường, lan tỏa tình yêu với dân ca cho thế hệ trẻ”.

Bảo tồn di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch

Dân ca Bình Trị Thiên là sự giao thoa văn hóa giữa 3 vùng đất: Quảng Bình (cũ), Quảng Trị, nay là tỉnh Quảng Trị và Thừa Thiên Huế (nay là TP. Huế). Di sản này bao gồm các điệu hò (hò mái nhì, hò mái đẩy, hò giã gạo), các điệu lý (lý mười thương, lý hoài nam) và ca Huế, mang đặc trưng chân quê, mộc mạc, gắn liền với đời sống lao động sản xuất như các điệu hò khoan, hò hội, hò giã gạo...

Khác với ca Huế vốn mang tính bác học và đã chuyển dịch sang dòng nhạc hiện đại với hệ thống nốt nhạc rõ ràng, dân ca Bình Trị Thiên chủ yếu tồn tại qua hình thức truyền khẩu. Đặc thù này khiến di sản dễ bị mai một nếu thiếu sự truyền dạy bài bản để có lớp người nối nghiệp.

Những năm qua, Trung tâm Văn hóa và Điện ảnh tỉnh thường xuyên tổ chức các lớp dạy hát dân ca cho các địa phương nhằm nâng cao nhận thức của người dân về việc bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, tạo điều kiện cho những người có niềm đam mê được học tập, giao lưu và thể hiện các làn điệu truyền thống. Đây được kỳ vọng là cơ hội phát hiện những nhân tố mới trong việc sưu tầm, sáng tác, từ đó bồi dưỡng các hạt nhân cơ sở làm nòng cốt đưa phong trào đàn và hát dân ca phát triển sâu rộng.

Tuy nhiên, từ lớp học phong trào cho đến việc duy trì hoạt động tại cơ sở vẫn còn một khoảng cách lớn. Dù các địa phương không thiếu những hạt nhân văn nghệ tâm huyết, nhưng nỗi trăn trở lớn nhất của những người làm công tác văn hóa hiện nay là chưa tạo được một sân chơi đồng đều cho các CLB hoạt động bền vững.

Trong khi một số đơn vị có “nôi” truyền thống và có không gian trình diễn trực tiếp trên sông nước, thuyền bè như CLB Nghệ nhân Hò khoan Lệ Thủy, vừa tự chủ được một phần kinh phí nhờ biểu diễn phục vụ du khách, sự ủng hộ của con em quê hương, thì nhiều CLB khác lại rơi vào cảnh chật vật. Nhiều nơi sở hữu những giọng ca đặc sắc, những hạt nhân đầy tâm huyết nhưng lại thiếu không gian biểu diễn. Tại một số nơi, do cấp ủy, chính quyền địa phương chưa thực sự quan tâm nên các CLB dân ca ít có cơ hội góp mặt trong các phong trào văn hóa văn nghệ tại cơ sở.

Ông Võ Thanh Nhân, Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa và Điện ảnh tỉnh trăn trở, để phát huy giá trị của dân ca Bình Trị Thiên, nên chăng cần đưa di sản văn hóa vào phục vụ phát triển du lịch. Tỉnh Quảng Trị đã xác định du lịch là một trong những trụ cột phát triển kinh tế quan trọng, do đó việc lấy văn hóa nguồn cội của từng vùng miền để quảng bá chính là hướng đi bền vững nhất.

Mặt khác để tăng cường hiệu quả công tác quản lý, ngành chức năng cần rà soát, đánh giá chất lượng toàn bộ các CLB dân ca trên địa bàn để có hướng đầu tư trọng tâm, trọng điểm. Tận dụng các sự kiện lớn như tuần lễ văn hóa tổ chức tại các phường Đông Hà, Đồng Hới để xây dựng sân khấu biểu diễn dân ca, tổ chức các đêm diễn với khoảng 5 đơn vị luân phiên phục vụ du khách mỗi tối. Đồng thời, cần có nguồn ngân sách phù hợp để chi trả thù lao cho các CLB khi tham gia phục vụ lễ hội, tạo động lực thiết thực để các nghệ nhân đầu tư, sưu tầm và phục dựng các làn điệu cổ đang có nguy cơ mai một.

“Khi được đứng trên một sân khấu bài bản, có sự quan tâm của chính quyền, lại có thêm kinh phí thù lao, các nghệ nhân sẽ có động lực rất lớn để tập luyện, tự đào sâu nghiên cứu, sưu tầm và làm mới chương trình của mình”, ông Võ Thanh Nhân bày tỏ quan điểm.

Giữ mạch nguồn dân ca Bình Trị Thiên cho đời sau chính là nuôi dưỡng chiều sâu văn hóa dân tộc trong đời sống hiện đại. Khi câu hò, điệu lý, tiếng đàn... được cất lên bằng tình yêu và niềm đam mê sẽ góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của cộng đồng, bồi đắp niềm tự hào và sự trân trọng đối với các giá trị văn hóa của dân tộc.

Thanh Trúc