Để Huế thực sự là thành phố Festival

Lễ Ban sóc mở màn cho Festival Huế 2026. (Nguồn: Tuổi trẻ)

Trong nhiều năm qua, lễ hội (festival) đã trở thành một bộ phận quan trọng trong chiến lược phát triển du lịch của nhiều quốc gia, không chỉ bởi khả năng thu hút du khách mà còn nhờ những giá trị lan tỏa về kinh tế, văn hóa và xã hội.

Một lễ hội được tổ chức bài bản có thể tạo thêm việc làm, thúc đẩy tiêu dùng, kéo dài thời gian lưu trú của du khách, đồng thời tạo nguồn lực cho công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

Với Huế, nơi sở hữu hệ thống lễ hội phong phú cả về loại hình, quy mô và không gian văn hóa, đây là nguồn tài nguyên đặc biệt để hình thành các sản phẩm du lịch có chiều sâu.

Tuy nhiên, tiềm năng lớn cũng đặt ra yêu cầu phải có cách tiếp cận dài hạn hơn, nhất là trong bối cảnh Huế đã trở thành thành phố trực thuộc Trung ương và đang hướng tới khẳng định rõ nét hơn thương hiệu thành phố Festival.

Kinh nghiệm từ thế giới

Lễ hội pháo hoa Sumidagawa, Nhật Bản. (Nguồn: wonderworldtours)

Thực tiễn tại nhiều quốc gia cho thấy, khi lễ hội được đặt trong một chiến lược phát triển tổng thể, giá trị của nó không còn giới hạn trong phạm vi một sự kiện văn hóa mà có thể mở rộng thành sản phẩm du lịch, thương hiệu điểm đến và thậm chí trở thành một mắt xích của ngành công nghiệp văn hóa.

Tại Nhật Bản, lễ hội được phát triển gắn với du lịch, thương mại, xây dựng thương hiệu và bảo tồn di sản. Những sự kiện nổi tiếng như lễ hội pháo hoa Sumidagawa, mùa ngắm hoa anh đào Hanami hay lễ hội tuyết Sapporo vừa duy trì giá trị truyền thống, vừa tạo nguồn thu đáng kể cho các lĩnh vực lưu trú, ẩm thực, vận tải và bán lẻ.

Một điểm đáng chú ý trong cách làm của Nhật Bản là lễ hội không chỉ tập trung tại các đô thị lớn mà còn được tổ chức ở nhiều vùng nông thôn, qua đó đưa du khách đến gần hơn với đời sống bản địa và tạo thêm sinh kế cho cộng đồng. Việc sắp xếp lễ hội theo mùa cũng giúp duy trì sức hút du lịch quanh năm, thay vì phụ thuộc vào một số giai đoạn cao điểm.

Hàn Quốc lại phát triển festival theo hướng kết hợp bản sắc truyền thống với công nghệ và công nghiệp văn hóa. Thông qua Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, các lễ hội được phân loại, đánh giá để lựa chọn những sự kiện nổi bật nhận hỗ trợ về ngân sách và quảng bá, trong khi các sản phẩm văn hóa đại chúng như K-pop, phim truyền hình hay ẩm thực được kết nối với hoạt động lễ hội nhằm mở rộng sức hấp dẫn đối với khách quốc tế.

Những lễ hội như câu cá trên băng Hwacheon, lễ hội bùn Boryeong hay lễ hội đèn lồng Jinju cho thấy khả năng kết hợp khá hiệu quả giữa yếu tố bản địa, thời điểm tổ chức, trải nghiệm của du khách và công nghệ trình diễn. Qua đó, một lễ hội địa phương có thể từng bước được xây dựng thành thương hiệu có sức hút vượt ra ngoài phạm vi quốc gia.

Trong khi đó, tại Đức, yếu tố bảo tồn truyền thống luôn được đặt song hành với tổ chức và khai thác thương mại chuyên nghiệp. Oktoberfest tại Munich hay các khu chợ Giáng sinh đã trở thành những thương hiệu du lịch nổi tiếng toàn cầu, nhưng vẫn duy trì các tiêu chuẩn gắn chặt với lịch sử, văn hóa và không gian địa phương.

Từ những mô hình này có thể thấy, sức sống lâu dài của một lễ hội không nằm ở quy mô hay số lượng người tham dự, mà trước hết ở khả năng giữ được bản sắc, được tổ chức chuyên nghiệp, kết nối với hệ sinh thái du lịch - dịch vụ và tạo ra lợi ích thiết thực cho cộng đồng nơi lễ hội hình thành.

Lợi thế riêng có của Huế

Nhiều chương trình văn hóa, nghệ thuật đặc sắc sắp được diễn ra tại Lễ hội mùa Hạ Festival Huế 2026. (Nguồn Đại đoàn kết)

Nếu nhiều địa phương phải tìm kiếm một sản phẩm văn hóa đủ sức tạo dấu ấn, Huế lại có lợi thế từ chính chiều sâu lịch sử và đời sống văn hóa bản địa. Hệ thống lễ hội tại đây trải rộng từ cung đình, dân gian, tín ngưỡng, tôn giáo đến nghề truyền thống, ẩm thực và nghệ thuật đương đại, tạo nên một cấu trúc văn hóa đa dạng hiếm có.

Trong số đó có lễ tế Nam Giao, tế Xã Tắc, hội vật làng Sình, lễ hội Điện Hòn Chén, lễ hội Cầu Ngư, Đại lễ Phật đản, Festival nghề truyền thống Huế, lễ hội Bài Chòi, đua ghe truyền thống, lễ hội Thanh Trà hay lễ hội Áo dài. Mỗi lễ hội gắn với một không gian, một cộng đồng và một lớp trầm tích văn hóa khác nhau, từ đó tạo nên khả năng phát triển nhiều dòng sản phẩm du lịch thay vì chỉ tập trung vào một vài sự kiện quy mô lớn.

Tính đa dạng còn thể hiện rất rõ theo không gian cư trú. Ở khu vực miền núi, lễ hội gắn với đời sống sản xuất và sinh hoạt tinh thần của đồng bào các dân tộc thiểu số; tại vùng đồng bằng, hệ thống lễ cầu mùa, tế tổ nghề, đua thuyền và các hình thức diễn xướng phản ánh đời sống nông nghiệp, thủ công nghiệp; còn ở khu vực ven biển, lễ hội gắn với tín ngưỡng biển, nghề đánh bắt và nhiều loại hình văn hóa phi vật thể đặc trưng.

Đây chính là lợi thế để Huế hình thành những sản phẩm du lịch văn hóa có chiều sâu, đồng thời tạo ra sự khác biệt trong bối cảnh các điểm đến ngày càng cạnh tranh về trải nghiệm. Tuy nhiên, số lượng lễ hội phong phú không đồng nghĩa với việc giá trị văn hóa và giá trị kinh tế đã được khai thác tương xứng.

Áp lực thương mại hóa, nếu thiếu kiểm soát, có thể làm phai nhạt tính nguyên bản của lễ hội, nhất là đối với những nghi thức gắn với không gian thiêng hoặc có yếu tố tín ngưỡng. Bên cạnh đó, sự mai một của nguồn tư liệu và sự mất dần của những “di sản sống” - các nghệ nhân, người cao tuổi am hiểu nghi lễ, phong tục và lịch sử địa phương - cũng đặt ra thách thức lớn đối với công tác bảo tồn.

Vì vậy, bài toán của Huế không nằm ở việc tổ chức thêm thật nhiều lễ hội hay sự kiện, mà ở khả năng tìm được điểm cân bằng giữa bảo tồn và phát triển, giữa gìn giữ bản sắc với đáp ứng nhu cầu trải nghiệm của du khách và đời sống đương đại.

Cần một chiến lược tổng thể

Lễ hội vùng miền núi ở Huế. (Nguồn: vietnamtourism)

Muốn khẳng định rõ hơn vị thế thành phố Festival, Huế trước hết cần có một bức tranh đầy đủ về hệ thống lễ hội hiện có thông qua việc rà soát, thống kê và phân loại theo giá trị, quy mô, tính đặc thù và khả năng phát triển thành sản phẩm du lịch. Trên cơ sở đó, thành phố có thể lựa chọn những lễ hội tiêu biểu để ưu tiên bảo tồn, đầu tư và quảng bá, thay vì phân bổ nguồn lực dàn trải.

Quan trọng hơn, Huế cần xây dựng một chiến lược tổng thể về bảo tồn và phát triển lễ hội, trong đó không chỉ xác định danh mục sự kiện mà còn đánh giá tác động của từng nhóm lễ hội đối với di sản, cộng đồng, du lịch và phát triển kinh tế - xã hội.

Chiến lược này cần được đặt trong bối cảnh phát triển mới của Huế khi trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, đồng thời gắn với định hướng xây dựng và phát triển Huế theo Nghị quyết số 54-NQ/TW của Bộ Chính trị. Đây cũng là cơ sở để xác định rõ lễ hội sẽ đóng vai trò như thế nào trong chiến lược phát triển văn hóa, du lịch và kinh tế của thành phố trong dài hạn.

Cùng với việc xây dựng chiến lược, Huế cần định vị rõ thương hiệu lễ hội của mình. Trong một thị trường du lịch ngày càng cạnh tranh, việc sở hữu nhiều lễ hội chưa đủ để tạo khác biệt; điều quan trọng hơn là xác định được những giá trị đặc trưng, khó sao chép và có khả năng tạo dấu ấn lâu dài đối với du khách trong nước và quốc tế.

Theo hướng đó, việc nghiên cứu xây dựng một “Bộ tiêu chí lễ hội Huế” có thể tạo cơ sở để chuẩn hóa công tác tổ chức, bảo đảm tuân thủ pháp luật, giữ gìn các giá trị truyền thống và hạn chế tình trạng thương mại hóa quá mức. Bộ tiêu chí cũng có thể được sử dụng để đánh giá mức độ hiệu quả của từng lễ hội, từ khả năng bảo tồn di sản, thu hút khách đến mức độ tham gia và hưởng lợi của cộng đồng.

Khi được thiết kế hợp lý, hệ thống tiêu chí này còn có thể tạo nền tảng cho một hệ sinh thái dịch vụ đi kèm, từ lưu trú, ẩm thực, vận chuyển đến sản phẩm thủ công và trải nghiệm văn hóa. Khi đó, giá trị của lễ hội không chỉ dừng lại trong những ngày diễn ra sự kiện mà có thể lan tỏa sang nhiều lĩnh vực của nền kinh tế địa phương.

Phát huy vai trò cộng đồng, ứng dụng công nghệ

Lễ hội Áo dài Huế. (Nguồn: vietnamtourism)

Một chiến lược phát triển lễ hội chỉ có thể bền vững khi cộng đồng địa phương được đặt vào đúng vị trí chủ thể, bởi người dân không đơn thuần là người tham dự mà còn là những người lưu giữ ký ức, nghi thức, phong tục và các giá trị văn hóa được truyền qua nhiều thế hệ.

Vì vậy, thay vì chỉ coi cộng đồng là lực lượng hỗ trợ tổ chức, chính sách phát triển lễ hội cần tạo điều kiện để người dân trực tiếp tham gia bảo tồn, tổ chức và hưởng lợi từ chính di sản mà họ sở hữu.

Đối với những lễ hội gắn với một làng, một cộng đồng hay một không gian văn hóa cụ thể, việc duy trì lễ hội tại chính nơi nó hình thành không chỉ giúp bảo đảm tính nguyên bản mà còn tạo cho du khách cơ hội trải nghiệm chân thực hơn về đời sống và văn hóa bản địa.

Cách làm này đồng thời có thể đưa dòng khách ra ngoài khu vực đô thị trung tâm, mở rộng cơ hội phát triển lưu trú, ẩm thực, sản phẩm thủ công và các dịch vụ trải nghiệm, qua đó giúp lợi ích từ lễ hội được lan tỏa trực tiếp tới cộng đồng.

Với những lễ hội mang tính cung đình, nghi lễ hoặc có giá trị di sản đặc biệt, Nhà nước vẫn cần giữ vai trò chủ đạo trong bảo tồn, phục dựng và tổ chức theo những tiêu chuẩn nghiêm ngặt. Tuy nhiên, sự tham gia phù hợp của cộng đồng vẫn cần được coi trọng, để lễ hội không trở thành một sản phẩm trình diễn tách rời khỏi không gian văn hóa và đời sống xã hội đã sản sinh ra nó.

Cùng với việc phát huy vai trò cộng đồng, Huế cũng cần chủ động ứng dụng khoa học và công nghệ trong quản lý, bảo tồn và quảng bá lễ hội. Trí tuệ nhân tạo, thực tế ảo, thực tế tăng cường, Internet vạn vật hay các nền tảng dữ liệu có thể hỗ trợ quản lý dòng khách, số hóa di sản, cung cấp thông tin và tái hiện những không gian văn hóa khó tiếp cận trực tiếp, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận của công chúng và nâng cao chất lượng trải nghiệm.

Việc đưa một phần giá trị lễ hội lên không gian số còn giúp giảm áp lực đối với những không gian, hiện vật hoặc di sản nhạy cảm, đồng thời tạo thêm kênh quảng bá văn hóa Huế đến công chúng trong nước và quốc tế. Tuy nhiên, công nghệ chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ, bởi giá trị cốt lõi của lễ hội vẫn nằm ở bản sắc văn hóa, cộng đồng sở hữu di sản và những câu chuyện được bồi đắp qua nhiều thế hệ.

Sự kết hợp giữa vai trò chủ thể của cộng đồng với những công cụ công nghệ phù hợp vì thế có thể tạo ra một hướng phát triển vừa hiện đại, vừa bảo đảm tính nguyên bản của lễ hội. Khi người dân được trực tiếp tham gia và hưởng lợi, còn công nghệ được sử dụng để hỗ trợ bảo tồn, quản lý và nâng cao trải nghiệm, lễ hội mới có khả năng trở thành nguồn lực phát triển lâu dài mà không đánh đổi bản sắc văn hóa.