Để di sản sống trong cộng đồng

Một buổi sinh hoạt định kỳ của CLB ca trù và dân ca Thành Hạc.

Ca nương ở chiếu ca trù này không có ai là nghệ sĩ chuyên nghiệp. Ban ngày, họ là cán bộ hưu trí, thợ may, tiểu thương... Tối đến, họ tụ họp lại để tập luyện. Bà Tô Minh Châu, chủ nhiệm CLB chia sẻ: "Ca trù rất kén người học, từ hơi thở đến ngón phách đều phải chuẩn chỉ. Nhưng anh chị em ở đây vì yêu nghệ thuật truyền thống mà gắn bó, bận mấy cũng sắp xếp đi tập. Được tham gia liên hoan đợt này, CLB phân vai cụ thể cho từng người, tập đi tập lại để làm sao tiết mục lên sân khấu vừa chỉn chu, mượt mà vừa đúng lề lối cổ”.

Nếu ở phố là tiếng đàn đáy trầm mộc xen nhịp phách giòn giã, thì tại làng cổ Quỳ Chử (xã Hoằng Giang), nét văn hóa xưa lại rộn ràng dưới bóng mái đình Trung rêu phong với trò diễn Tú Huần. Ông Lê Ngọc Thắng, chủ nhiệm CLB Tú Huần làng Quỳ Chử, chia sẻ: “Trò Tú Huần bắt nguồn từ thực tế lao động sản xuất. Từng nhịp múa, câu hát đều gửi gắm mong ước mưa thuận gió hòa, xóm làng yên ấm”. Điều quý nhất ở Quỳ Chử là mạch nguồn ấy đang được trao truyền qua các thế hệ. Những đứa trẻ trong làng từ chỗ theo ông bà ra đình xem tập, nay đã được người lớn nắn từng lời hát, điệu múa. Có nhìn những gương mặt non nớt say sưa tập mới thấy sức sống của di sản đang bắt rễ sâu bền trong đời sống hôm nay.

Ngược lên vùng cao xứ Thanh, ngọn lửa giữ gìn vốn cổ trong các bản làng đồng bào luôn cháy âm ỉ và bền bỉ. Tại thôn Rộc Răm (xã Yên Thọ), cựu chiến binh 75 tuổi Lục Văn Hương đã dành gần trọn nửa đời người để tìm lại hồn cốt cho lễ tục Kin Chiêng Boọc Mạy của người Thái. Ông Hương bùi ngùi nhớ lại: “Thấy nét văn hóa của ông bà mình dần mai một theo năm tháng, tôi xót ruột lắm. Những bậc cao niên biết khặp, biết cúng cứ lần lượt về với tổ tiên; nếu mình không ghi lại kịp thì sau này con cháu lấy gì mà nhớ nguồn cội”. Từ những bài cúng, câu hát mà ông cùng thầy mo Lô Đình Ước gom nhặt lại, CLB bản sắc dân tộc đã ra đời. Cứ mỗi sáng chủ nhật, căn nhà sàn của ông lại rộn rã tiếng cười khi gần 70 người, đồng bào Thái, Mường, Kinh cùng nhau tập múa xòe, đánh cồng chiêng, hát khặp.

Cùng mạch nguồn ấy, ở thôn Vân Đình (xã Thành Vinh), bà Bùi Thị Phiêu cùng các cụ cao niên kiên trì vực lại CLB hát bội, đưa những làn điệu tuồng cổ như Nam Bình, Nam Ai, tẩu mã, hát khách... rộn rã trở lại trong các dịp hội làng đất Mường Đòn. Về với vùng cao Pù Luông (xã Pù Luông), những người trẻ như chị Hà Thị Nụ lại tích cực mang điệu xòe, lời khặp của dân tộc Thái lồng ghép vào các hoạt động đón khách, giúp nét đẹp bản địa vừa có đời sống riêng trong không gian văn hóa truyền thống, vừa là sinh kế bền vững gắn với du lịch cộng đồng.

Những câu chuyện mộc mạc từ đồng bằng đến non cao khẳng định một điều: Di sản chỉ thực sự “sống khỏe” khi người dân coi đó là nhu cầu tự thân và chủ động thực hành mỗi ngày. Các chính sách bảo tồn hay nguồn kinh phí hỗ trợ của Nhà nước đóng vai trò là “bà đỡ”, tạo đòn bẩy ban đầu; song yếu tố quyết định để lời ca, điệu nhạc ngân vang bền bỉ vẫn là ý thức gìn giữ của chính người dân.

Sự đồng hành của ngành văn hóa thông qua các lớp truyền dạy, định hướng chuyên môn và mở ra sân chơi như Liên hoan Dân ca, Dân vũ truyền thống Xứ Thanh năm 2026 tiếp tục khích lệ, thổi bùng nhiệt huyết cho các hạt nhân ở cơ sở. Khi tiếng phách ca trù nơi phố thị hòa cùng nhịp sênh sân đình Quỳ Chử, tiếng trống tuồng cổ Mường Đòn và âm vang cồng chiêng miền sơn cước, đó là lúc dòng chảy văn hóa truyền thống đang được bồi đắp tự nhiên và vững bền nhất, ngay trong chính nhịp thở đời sống cộng đồng.