Dấu xưa “một thời vang bóng”

Nhiều ngôi nhà cổ với các biển hiệu nổi tiếng vẫn được các thế hệ gìn giữ.

Bước sang tuổi 96, có lúc nhớ, lúc quên, thế nhưng mỗi lần nhắc về phố Đầm xưa, ông Phạm Văn Cương vẫn còn bồi hồi. Theo ông Cương, ngay từ nhỏ ông đã được nghe bố mẹ kể rằng, vùng đất này có từ hàng trăm năm về trước, với lợi thế “nhất cận lộ, nhị cận giang”, nơi đây trở thành đầu mối giao thương quan trọng của khu vực. Từ đây, hàng được tập kết chuyển từ miền núi về, từ vùng biển, ngoài Bắc vào, tất cả các mặt hàng đều được giao thương, buôn bán tấp nập. Ông Cương cũng cho biết, chợ Đầm được mở khoảng năm 1838, đến năm 1852, đời vua Tự Đức, chợ được chuyển xuống Quảng Ích và năm 1905 làng Quảng Ích được thành lập, gồm 2 thôn Quảng Ích 1 và Quảng Ích 2.

Trước kia, mỗi tháng chợ Đầm họp 6 phiên, thu hút đông đảo thương nhân đến buôn bán kinh doanh và lập nghiệp. Họ cùng nhau xây dựng và mở nhiều cửa hàng nổi tiếng ở khu phố, như: hiệu thuốc Nam Ích Long, hiệu thuốc Bắc Quảng Phát, thuốc lào Mỹ Thái, hiệu nhuộm Tân Mỹ, tiệm vàng Tân Long... Sự hiện hữu của những ngôi nhà biệt thự cổ theo phong cách phương Tây như những nhân chứng sống động, lưu giữ ký ức về một thời kỳ “hoàng kim”. Trong số những ngôi nhà còn lưu giữ gần như vẹn nguyên kiến trúc xưa có ngôi nhà cổ hơn 100 năm tuổi đang được gia đình ông Hà Khắc Giới sinh sống. Ông Giới chia sẻ: “Gia đình tôi nhiều đời sinh sống trong ngôi nhà này. Là thế hệ người đi sau, tôi luôn tâm niệm phải luôn cố gắng giữ gìn ngôi nhà và những kỷ vật của cha ông. Mặc dù, trong gia đình không có ai nối nghiệp nghề kinh doanh của thế hệ trước để lại, nhưng dòng chữ Tân Mỹ trước cửa như một cách lưu giữ ký ức về thời kỳ hưng thịnh của gia đình với nghề nhuộm".

Cách nhà ông Giới không xa là ngôi nhà cổ của ông Lê Hồng Hải cũng có tuổi đời khoảng 120 năm. Ngôi nhà vẫn giữ được nguyên vẹn lối kiến trúc 2 tầng, mái ngói đỏ, trần nhà được làm bằng gỗ lim. Ông Hải cho biết: “Ngôi nhà là nơi thờ cúng tổ tiên của gia đình. Tự hào khi được sinh ra, lớn lên trong ngôi nhà cổ, chúng tôi luôn có ý thức trong việc gìn giữ những giá trị mà cha ông để lại. Mặc dù một số hạng mục đã được sửa chữa do xuống cấp, nhưng gia đình vẫn cố gắng bảo tồn những kiến trúc xưa".

Phố Đầm ngày nay, không còn cảnh tấp nập kẻ mua, người bán với những cửa hàng san sát như trước kia, cuộc sống nơi đây bình yên như bao vùng quê khác. Thế nhưng, những ngôi nhà mái đỏ với lối kiến trúc phương Tây nhuốm màu thời gian, những bức tường gạch cũ, cùng các dòng chữ của các cửa hiệu nổi tiếng trước kia vẫn còn đó như gợi nhớ về nơi giao thương sầm uất bên dòng sông Chu. Mỗi ngôi nhà không chỉ là nơi lưu giữ ký ức của một gia đình mà còn phản ánh diện mạo kinh tế, văn hóa của cả một vùng đất xưa kia.

Bà Nguyễn Thị Mùi, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội, UBND xã Thọ Lập, cho biết: “Trước những năm 70, xã Xuân Thiên cũ có khoảng 100 ngôi nhà cổ, tập trung ở phố Đầm, nhưng hiện nay chỉ còn 15 ngôi nhà còn giữ được phần lớn kiến trúc nguyên gốc cùng nhiều đồ sinh hoạt truyền thống. Các ngôi nhà chủ yếu được xây dựng theo kiến trúc hai tầng, mái ngói đỏ, tầng dưới ngăn cách với tầng trên bằng gỗ lim dày, giúp cho nhà ấm vào mùa đông, mát vào mùa hè. Tuy nhiên, trải qua thời gian, nhiều ngôi nhà đã bị xuống cấp, các gia đình đã cải tạo, sửa chữa để đáp ứng nhu cầu cuộc sống, song vẫn cố gắng giữ gìn những nét kiến trúc đặc trưng”.

Ngày 1/7/2020, phố Đầm được công nhận là điểm du lịch cấp tỉnh, đây là điều kiện thuận lợi trong việc giữ gìn và phát huy nhà cổ. Đặc biệt, sau khi thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, xã Thọ Lập tiếp tục tuyên truyền, vận động Nhân dân gìn giữ các ngôi nhà theo nguyên bản cũ, không phá vỡ kiến trúc hiện có. Tuy nhiên, trước tác động của thời gian, nhiều ngôi nhà đã và đang đứng trước nguy cơ xuống cấp, vì vậy bên cạnh sự chủ động của người dân trong việc gìn giữ nhà cổ, cần sự quan tâm hơn nữa của các cấp, ngành với nhiều giải pháp phù hợp nhằm bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị các ngôi nhà cổ. Bởi đây không chỉ là gìn giữ ký ức của một cộng đồng mà còn mở ra cơ hội phát huy giá trị văn hóa gắn với phát triển du lịch địa phương.