Dấu xưa giữa làng cổ
Trải qua hơn một nghìn năm hình thành và phát triển, làng Xuân Hội, nay thuộc xã Triệu Lộc, tỉnh Thanh Hóa vẫn lưu giữ những dấu ấn văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Trong đó, Nghè Xuân Hội là một công trình tiêu biểu, gắn với lịch sử hình thành làng và đời sống tín ngưỡng của cộng đồng cư dân nơi đây.
Nghè Xuân Hội từ lâu đã là trung tâm sinh hoạt văn hóa, nơi tổ chức các lễ hội truyền thống của làng nhằm cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.
Trước đây, Xuân Hội có tên là làng Hoa Thị. Theo tư liệu lưu truyền tại địa phương, cư dân từ nhiều nơi đã về đây khai phá từ rất sớm. Làng nằm bên sông Ấu, phía sau có núi Bần, phía trước là đồng Bản, tạo nên một không gian cư trú thuận lợi. Qua thời gian, cộng đồng dân cư dần hình thành các dòng họ, phong tục và những thiết chế sinh hoạt chung.
Dưới triều Nguyễn, khoảng năm 1807, Hoa Thị được đổi tên thành Xuân Hội. Cùng với đình làng, Nghè Xuân Hội trở thành một trong những công trình gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cộng đồng.
Nghè Xuân Hội mang dấu ấn kiến trúc truyền thống, gắn với lịch sử và đời sống tín ngưỡng của người dân địa phương.
Nghè Xuân Hội được xây dựng trên một khu đất cao, tại vị trí trung tâm làng. Theo truyền thuyết và tư liệu cổ, nghè được lập để ghi nhớ công ơn các bậc tiền nhân có công khai phá, bảo vệ vùng đất. Đây cũng là nơi thờ Thành hoàng làng, tổ chức các lễ hội truyền thống, là không gian để cộng đồng gửi gắm những ước vọng bình yên, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.
Nghè Xuân Hội là nơi thờ Thành hoàng làng và tưởng nhớ công lao các bậc tiền nhân đã có công khai phá, bảo vệ quê hương.
Về kiến trúc, Nghè Xuân Hội mang dấu ấn phong cách Hậu Lê và Nguyễn, với kết cấu tiền tế và hậu cung theo kiểu chữ đinh. Các vì kèo được làm bằng gỗ quý. Kỹ thuật chạm trổ tập trung vào các chủ đề “Tứ linh” (long, ly, quy, phượng); hình tượng rồng, mây được thể hiện mềm mại, mang đặc trưng của nghệ thuật chạm khắc dân gian xứ Thanh. Mái lợp ngói mũi hài, các góc đao uốn cong tạo nên vẻ đẹp cổ kính, trang nghiêm cho công trình.
Nghè Xuân Hội cũng từng trải qua những biến động và có thời gian bị phá dỡ hoàn toàn. Từ những năm đầu thập niên 1990, trước nguyện vọng của Nhân dân, di tích từng bước được phục dựng, trùng tu, trong đó khu vực hậu cung được xây dựng lại trên nền móng cũ.
Những năm gần đây, với sự quan tâm của các cấp, các ngành và nguồn lực xã hội hóa, nghè tiếp tục được tôn tạo, gìn giữ ngày càng khang trang.
Người dân thành kính tưởng nhớ, tri ân công đức tiền nhân.
Trong nhịp sống mới, Nghè Xuân Hội vẫn được người dân gìn giữ như một phần ký ức của quê hương. Qua những lớp trầm tích lịch sử, phong tục và tín ngưỡng được trao truyền qua bao thế hệ, nơi đây không chỉ lưu giữ hồn cốt của làng mà còn nhắc nhớ về cội nguồn, để những giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được gìn giữ và trao truyền cho mai sau.