'Đánh thức' tiềm năng kinh tế dưới tán rừng

Đất dốc không phụ công người

Nhiều năm về trước, những vạt đồi dốc chủ yếu là cỏ dại và cây bụi. Đất dốc cằn cỗi, trồng ngô trồng sắn cứ mưa xuống là trôi hết màu màu mỡ và cái nghèo cứ bám riết lấy bà con. Thế nhưng, từ năm 2012, gia đình ông Lục Minh Bạch ở xóm Tân Hòa, xã Canh Tân đã mạnh dạn chuyển đổi trồng 2ha cây mỡ và cây keo. Đây là những giống cây lâm nghiệp dễ sống, chịu được sương gió và rất phù hợp với đất đai nơi đây. Những năm đầu, gia đình ông Bạch phải tốn công gánh nước, phát quang cỏ dại, tỉa cành và dặm lại những cây bị chết. Đến mùa khô hanh, cả nhà lại luân phiên nhau túc trực phòng, chống cháy rừng.

Mô hình trồng rừng gỗ lớn kết hợp trồng cây dược liệu dưới tán lá mang lại nguồn sinh kế bền vững.

Nhờ chăm sóc đúng kỹ thuật, đến nay rừng của ông Bạch, cây nào thân to thẳng tắp, bước vào chu kỳ sắp hái ra tiền. Thấy ông Bạch trồng được rừng, cả xóm đều đã làm theo. Người ít thì vài nghìn mét, người nhiều đã mở rộng diện tích lên tới 4ha, nâng diện tích cả xóm lên 200ha rừng, trở thành xóm tiêu biểu nhất của xã Canh Tân về phong trào trồng rừng

Để khuyến khích trồng, Nhà nước đã có chính sách hỗ trợ giống cây cho các hộ nghèo và cận nghèo. Với những diện tích nằm trong dự án trồng rừng thay thế, bà con không chỉ được phát cây giống mà còn được cho không phân bón và tiền công chăm sóc trong suốt 4 năm liền. Cùng chính sách hỗ trợ bảo vệ rừng đã giúp toàn xã Canh Tân đã có hơn 8.000ha rừng, mỗi năm khai thác được gần 900 m3 gỗ keo, mỡ, xoan... mang lại thu nhập đều đặn.

Phó Chủ tịch UBND xã Canh Tân Mã Vĩnh Quyết chia sẻ: Nghị quyết của xã nhiệm kỳ 2025 - 2030 đã xác định việc phát triển kinh tế rừng và các sản phẩm đặc hữu là mục tiêu xuyên suốt. Chúng tôi đang nỗ lực tuyên truyền để bà con hiểu rằng giữ rừng không chỉ để bán gỗ, mà rừng còn giúp chống biến đổi khí hậu, bảo vệ môi trường. Xã sẽ vận động các nguồn lực xã hội hóa để giải quyết khâu đường giao thông lâm nghiệp, đồng thời xử lý nghiêm những ai phá rừng, đảm bảo an tâm cho người dân sản xuất.

Người dân xã Bạch Đằng đang tập trung chăm sóc rừng trồng và chuẩn bị trồng cây dược liệu dưới tán rừng.

Tại xã Bạch Đằng, nhiều hộ dân đã xác định phát triển kinh tế rừng là con đường giảm nghèo bền vững. Tiêu biểu là hộ ông Dương Văn Vụ ở xóm Nà Liển. Hiện gia đình ông Vụ đang sở hữu gần 10ha cây bạch đàn và keo đã được 5 đến 6 năm tuổi. Không đợi Nhà nước làm đường, ông Vụ mạnh dạn bỏ vốn thuê máy xúc mở đường đất len lỏi vào tận các vạt rừng của mình.

Ông Vụ hạch toán rất rành rọt: Bạch đàn thì mỗi năm tốn công phát cỏ, bón phân 2 lần. Cây keo thì nhàn hơn, chỉ bón phân một lần thôi. Đến năm thứ 5 được thu hoạch, tính cả tiền thuê máy xúc mở đường và tiền cước vận chuyển, trừ hết chi phí 1ha tôi thu nhập khoảng 70 triệu đồng/năm.

Với cách làm gối vụ "chặt cây cũ đến đâu, cuốc hố trồng ngay cây mới đến đó", mỗi năm ông Vụ có thu nhập khoảng 200 triệu đồng. Hiện ông Vụ đang ấp ủ một kế hoạch, đưa cây dược liệu sa nhân tím vào trồng xen kẽ ngay dưới chân các gốc cây gỗ lớn.

Liên kết "ba nhà" để hỗ trợ sản xuất, bao tiêu sản phẩm

Hiện xã Bạch Đằng có hơn 12.000ha đất lâm nghiệp (chiếm trên 87% diện tích toàn xã). Bên cạnh những cây keo, thông, bạch đàn, gần đây xã đã vận động bà con trồng thêm cây quế với tổng diện tích 250ha đang xanh tốt, nhiều vườn đã bắt đầu cho chặt tỉa cành để bán. Chỉ tính quý I/2026, bà con trong xã đã thu về 4,3 tỷ đồng từ việc bán gỗ rừng trồng.

Tuy nhiên, nếu chỉ trồng cây lấy gỗ, bà con phải chờ từ 5 - 10 năm mới có thu nhập. Để giải bài toán "lấy ngắn nuôi dài", Chủ tịch UBND xã Bạch Đằng Lý Minh Sơn cho biết: Xã xây dựng kế hoạch với mục tiêu đến năm 2030, ngoài việc trồng thêm 300ha rừng (quế, keo, mỡ), xã sẽ quy hoạch 30ha dưới các tán rừng sẵn có để trồng cây thuốc quý, như: hà thủ ô, ba kích và đặc biệt là sa nhân tím.

Ông Sơn phân tích thêm: Làm nông nghiệp vùng cao sợ nhất là trồng ra không ai mua. Lần này, chúng tôi đã áp dụng mô hình liên kết chặt chẽ "Ba nhà": Nhà nước - Doanh nghiệp - Nhà nông. Chính quyền xã sẽ đứng ra làm cầu nối, hỗ trợ giấy tờ pháp lý. Nhà nông bỏ đất, bỏ công ra trồng và chăm sóc. Còn doanh nghiệp sẽ ký hợp đồng cam kết cung cấp giống chuẩn và mua lại toàn bộ sản phẩm khi thu hoạch. Hiện xã đã mời doanh nghiệp về ký hợp đồng bao tiêu cho bà con. Chỉ khi có đầu ra chắc chắn, dân mới không bị tư thương ép giá.

Một trong những doanh nghiệp đang vào cuộc cùng nông dân là Công ty giống cây trồng Tiến Phát. Nhìn nhận về loại cây sa nhân tím, ông Hoàng Văn Quyết, Giám đốc Công ty khẳng định đây là một "mỏ vàng" thực sự, loại dược liệu quý, giá trị cao. Cái hay nhất là nó mọc ở nơi bóng râm, dưới các tán cây gỗ lớn. Trên cùng một mảnh đất, tầng cao bà con thu tiền từ gỗ, tầng thấp bà con thu tiền từ quả sa nhân. Về đầu ra, vị giám đốc này cam kết, sẽ ký hợp đồng liên kết chuỗi giá trị trực tiếp với các hộ dân, thu mua toàn bộ sa nhân tím. Quá trình làm, nhân viên Công ty sẽ xuống tận nơi hướng dẫn bà con làm đúng kỹ thuật, đúng cam kết để hai bên cùng có lợi.

Lãnh đạo Công ty TNHH Phát triển Nông nghiệp và Tư vấn Môi Trường (DACE) cùng người dân thăm rừng trồng cây hồi và quế tại xã Đức Long.

Toàn tỉnh hiện có trên 348.000ha rừng tự nhiên và rừng sản xuất. Trong đó, trồng mới 408ha quế, hồi và hơn 37ha dược liệu. Mục tiêu đến năm 2030 sẽ mở rộng diện tích trồng hồi, quế lên 3.000ha và phát triển hàng chục ha dược liệu quý. Riêng năm 2026, tỉnh dự kiến huy động trên 628 tỷ đồng đầu tư vào phát triển lâm nghiệp.

Để khuyến khích người dân, tỉnh đã có chính sách hỗ trợ kinh phí từ các Chương trình Mục tiêu quốc gia. Nếu hộ dân tham gia mô hình trồng dược liệu dưới tán rừng theo chuỗi giá trị, mức hỗ trợ lên tới 70 triệu đồng/ha. Nếu trồng quế, hồi, mức hỗ trợ là khoảng 15 triệu đồng/ha.

Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm Hoàng Phượng Vỹ cho biết: Lực lượng kiểm lâm đang đồng hành cùng hợp tác xã và doanh nghiệp và người dân trong phát triển rừng. Hiện đơn vị đang tập trung hướng dẫn các chủ rừng cách chọn giống, chăm sóc rừng để cây khỏe, gỗ tốt. Đồng thời, lực lượng kiểm lâm đi đo đạc, khoanh vùng nào đất hợp trồng quế, trồng hồi để đạt mục tiêu 3.000ha và những vạt rừng nào đủ điều kiện bóng râm để đưa cây dược liệu vào trồng. Các xã trọng điểm, như: Bạch Đằng, Nguyên Bình, Bảo Lạc, Bảo Lâm, Thạch An... sẽ thực hiện trước. Trên tinh thần là cương quyết bảo vệ giữ nghiêm những diện tích rừng tự nhiên, không để lợi dụng trồng cây mới để phá rừng cũ.

Để nâng cao giá trị, tạo công ăn việc làm tại chỗ, tỉnh đang gấp rút hoàn thiện các thủ tục pháp lý nhằm thu hút các nhà đầu tư lớn về xây dựng nhà máy sơ chế dược liệu công nghệ cao ngay tại địa phương. Khi các nhà máy này mọc lên, những cây gỗ keo, gỗ mỡ không chỉ là màu xanh giữ nước, chắn gió mà thực sự đang trở thành tài sản xanh, hứa hẹn đem lại cuộc sống no ấm, sung túc cho người dân phát triển mô hình trồng rừng gỗ lớn kết hợp trồng cây dược liệu dưới tán lá hiệu quả.

Hoàng Ngơi