Đánh thức 'hương phù sa' trên vùng đất khó

"Hạt ngọc" Cà Mau trưng bày tại cuộc thi gạo ngon vùng Đồng bằng sông Cửu Long lần thứ I năm 2026.

Từ giã lối canh tác manh mún, phó mặc cho tự nhiên, những người nông dân gắn bó với ruộng đồng nay giờ đã biết mượn sức mạnh của khoa học, công nghệ và tư duy số hóa để gieo những mùa vàng. Cuộc lột xác này không chỉ giải quyết được bài toán năng suất mà còn nâng tầm chất lượng hạt ngọc quê hương.

Bài 1: Hành trình lột xác trên đồng mặn

Vùng đất địa đầu cực nam Tổ quốc không chỉ nổi tiếng với con tôm mà còn giữ vai trò quan trọng trong sản xuất lúa gạo. Ở đó, nhà nông dần từ bỏ thói quen sản xuất nhỏ lẻ để hướng đến chất lượng và nâng cao giá trị trên chính những cánh đồng thấm đẫm mồ hôi…

Ươm mầm trên đất khó

Không có đất canh tác, không bằng cấp nông nghiệp, Đại tá Hoàng Phương Thảo, Chánh Thanh tra tỉnh Cà Mau và kỹ sư xây dựng Tạ Văn Lâm, từng nhận về không ít ánh mắt nghi ngại khi “tay ngang” bước vào đồng ruộng.

Đại tá Hoàng Phương Thảo, Chánh Thanh tra tỉnh Cà Mau kiểm tra đồng lúa hữu cơ triển khai tại phường Láng Tròn, tỉnh Cà Mau.

Khi họ đưa ra ý tưởng làm lúa hữu cơ, lúa tách đường xuất khẩu, có người đã thẳng thừng chê bai rằng chưa cấy lúa ngày nào mà mơ đưa gạo ra thế giới. Thế nhưng, câu hỏi đau đáu về việc vì sao làm lúa cả đời vẫn nghèo, và hạt gạo quê hương cứ trôi nổi ở phân khúc thấp đã thôi thúc những con người này hành động, dấn thân…

Đại tá "nông dân" Hoàng Phương Thảo khoe hợp chất hữu cơ dạng tinh thể lỏng để bón cho đồng lúa, giúp sản xuất và cho ra hạt gạo chất lượng cao an toàn cho sức khỏe người tiêu dùng.

Từ những trăn trở đã ấp ủ, Đại tá Thảo sắm vai “bộ não” công nghệ, mày mò nghiên cứu thành công hợp chất hữu cơ dạng tinh thể lỏng để bón cho lúa, và công nghệ tách glucose trong gạo. Trong khi đó, kỹ sư Lâm trực tiếp “ăn ngủ” cùng nông dân trên từng thửa ruộng qua bao mùa mưa nắng.

Đại tá Hoàng Phương Thảo (mặc áo thun sậm màu) cùng nhóm cộng sự lội ruộng cùng nông dân thăm đồng lúa hữu cơ vào tháng 10/2025.

Cơ duyên lại một lần nữa hội ngộ khi ông Hà Thanh Điền, Công ty Misun Group từ Thành phố Hồ Chí Minh về miền quê qua những chuyến thiện nguyện năm 2019, đã tiếp thêm nguồn lực đầu tư, mở rộng quy mô và kết nối tiêu thụ để rồi khai sinh ra thương hiệu gạo Ông Điền trên chính vùng đất Cà Mau.

Năm 2020, hơn 100ha lúa ST24, ST25 áp dụng công nghệ tách đường đã phủ xanh ngút ngàn cánh đồng tại phường Láng Tròn, thuộc tỉnh Cà Mau ngày nay.

Nhà nông phường Láng Tròn (tỉnh Cà Mau) hồ hởi khoe những bông lúa trĩu hạt được canh tác theo mô hình trồng lúa hữu cơ.

Nhớ lại thuở gian nan gieo hạt mầm đổi mới, kỹ sư Lâm bồi hồi kể về những đêm nông dân lén sạ thêm giống vì xót ruột khi được yêu cầu giảm lượng giống. Nhiều bà con lại nơm nớp lo sợ thiếu nước khi được vận động rút nước ruộng chống đổ ngã, hay xót xa không đành khi phải cắt lúa trước giai đoạn làm đòng.

Thậm chí, khi phun dịch trích, khói bốc trắng đồng, bà con lo lắng không yên. “Để thuyết phục, tôi đã trực tiếp uống dịch trích ngay tại ruộng, chứng minh hợp chất chiết xuất từ cây cỏ là hoàn toàn an toàn cho người và cây trồng. Niềm tin chỉ thực sự nảy nở khi lúa chín vàng ươm, năng suất đạt 700-1.000kg/công”, kỹ sư Lâm thuật lại chuyện xưa.

Cùng với cây lúa, mô hình lúa-tôm mang lại nguồn thu lợi kép cùng cá kèo, tôm càng, giúp nông dân vùng Láng Tròn thu về khoản tiền lớn từ 80-150 triệu đồng/ha/năm. Những hộ từng phản ứng kịch liệt sau đó cũng tự nguyện xin tham gia, đưa diện tích nhân rộng lên 238ha. Chuyến hàng 212 tấn gạo sang Mỹ và 28 tấn sang Nhật Bản xuất bến vào cuối tháng 12/2025 và tháng 1/2026 chính là trái ngọt viên mãn cho những nỗ lực phi thường ấy.

Trải lòng về chặng đường đã qua, ông Thảo rạng rỡ chia sẻ rằng, mỗi hạt gạo là kết tinh của sự kiên trì, của những đêm trăn trở và của niềm tin vào giá trị lâu dài.

Cái bắt tay phá thế nhỏ lẻ

Dù có những điểm sáng rực rỡ, ngành hàng lúa gạo Cà Mau vẫn đang đối mặt với muôn vàn thách thức nghiệt ngã từ tự nhiên. Nằm ở cuối nguồn sông Cửu Long, phụ thuộc vào nước mưa và nước ngầm, đồng đất Cà Mau thường xuyên chịu cảnh hạn hán, xâm nhập mặn và thiếu nước ngọt trong mùa khô.

Canh tác lúa của nông dân Cà Mau dễ bị tổn thương bởi thời tiết và xâm nhập mặn.

Biến đổi khí hậu và sụt lún đất càng làm độ mặn gia tăng, xâm nhập sâu vào nội địa. Thêm vào đó, tập quán sản xuất phân tán, nhỏ lẻ làm hạn chế nghiêm trọng khả năng ứng dụng công nghệ và tổ chức quy mô lớn. Thực tế xót xa trong năm 2025 cho thấy, giá lúa giảm và thị trường tiêu thụ khó khăn đã khiến nhiều nông dân trồng giống phổ thông phải lao đao, lo lắng.

Liên kết chuỗi sản xuất mở ra cơ hội mới cho ngành hàng lúa gạo Cà Mau.

Lời giải duy nhất cho bài toán này chính là sự liên kết và chuyển đổi tư duy. Tại Hợp tác xã Vĩnh Cường, Giám đốc Trịnh Văn Cường cho biết đơn vị đang tích cực tham gia Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao.

Đến nay, Hợp tác xã này đã triển khai khoảng 13.000ha tại Cà Mau, An Giang và Tây Ninh, mạnh dạn đầu tư trọn gói từ 5-12 triệu đồng/ha kèm hỗ trợ kỹ thuật bài bản để sản phẩm đạt tiêu chuẩn xuất khẩu sang châu Âu, mang lại sự phấn khởi lớn cho bà con xã viên.

Thu hoạch lúa của xã viên tại Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Kinh Dớn (xã Đá Bạc, tỉnh Cà Mau).

Tương tự, Hợp tác xã Nông nghiệp Thủy sản và Dịch vụ Ba Đình (xã Vĩnh Lộc, tỉnh Cà Mau) với 278 thành viên đã chuyên canh các giống ST24, ST25, BL9 theo hướng hữu cơ trên đất nuôi tôm.

“Nhờ liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp từ khâu cung ứng vật tư đầu vào đến bao tiêu sản phẩm, mỗi vụ lúa mang lại cho xã viên nguồn thu trung bình từ 45-50 triệu đồng/ha”, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Thủy sản và Dịch vụ Ba Đình Nông Văn Thạch, chia sẻ trong tự hào.

Cùng cách làm mới, tại Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Kinh Dớn (xã Đá Bạc, tỉnh Cà Mau), việc chuyển đổi sang lúa chất lượng cao và quy trình tiên tiến cũng được thực hiện từ sớm, đưa khu vực này vào danh sách tham gia Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh.

Rõ ràng, việc hình thành các vùng nguyên liệu quy mô lớn, tuân thủ tiêu chuẩn khắt khe đang giúp Cà Mau giã từ dần lối làm ăn manh mún. Sự liên kết vững chắc này chính là nền tảng để những hạt gạo thấm đẫm mồ hôi trên đồng đất Cà Mau vững tin hơn trên thương trường lúa gạo xuất khẩu.

HỮU TÙNG