Dân số vàng trước ngã rẽ mới

Ngày Dân số Thế giới (11.7) được Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) khởi xướng sau khi dân số toàn cầu cán mốc 5 tỷ người vào năm 1987. Đây không chỉ là dịp nhìn lại những con số về quy mô dân số mà còn là lời nhắc về các vấn đề phát triển bền vững, bình đẳng giới, sức khỏe sinh sản và quyền con người.

Ảnh minh họa

Gần bốn thập niên sau cột mốc đó, bức tranh dân số thế giới đã thay đổi đáng kể. Dân số toàn cầu hiện vượt 8 tỉ người, song không còn đối mặt với nguy cơ bùng nổ dân số trên diện rộng như trước. Thay vào đó là sự phân hóa rõ nét giữa các khu vực: nhiều quốc gia châu Phi vẫn tăng dân số nhanh, trong khi hàng chục nền kinh tế phát triển ở châu Âu và Đông Á lại đối mặt với mức sinh thấp kéo dài, già hóa dân số và thiếu hụt lao động.

UNFPA cho rằng, thách thức của thế kỷ XXI không còn đơn thuần là "đông hay ít người", mà là tạo điều kiện để mỗi người, đặc biệt là thế hệ trẻ, có cơ hội học tập, việc làm, chăm sóc sức khỏe và tự quyết các lựa chọn sinh sản.

Chính vì vậy, Ngày Dân số Thế giới năm 2026 mang chủ đề "Chung tay hiện thực hóa khát vọng của thanh niên cho một tương lai tươi sáng", nhấn mạnh vai trò của thanh niên như lực lượng quyết định tương lai nhân khẩu học cũng như sự phát triển của mỗi quốc gia.

Tại Việt Nam, sau nhiều năm thực hiện chính sách dân số, chất lượng cuộc sống và các chỉ số phát triển con người đã được cải thiện đáng kể. Tình trạng suy dinh dưỡng, tử vong mẹ và trẻ em giảm mạnh; bình đẳng giới và tiếp cận dịch vụ y tế từng bước được nâng cao, góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững.

Tuy nhiên, bức tranh dân số cũng đang xuất hiện nhiều thách thức mới.

Theo Bộ Y tế, mức sinh tại Việt Nam có xu hướng giảm thấp trong những năm gần đây. Nếu kéo dài, tình trạng này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến quy mô dân số, làm thiếu hụt lực lượng lao động, đẩy nhanh quá trình già hóa và tác động tới tăng trưởng kinh tế trong dài hạn.

Bên cạnh đó, tỷ số giới tính khi sinh vẫn cao hơn mức cân bằng tự nhiên, kéo theo nguy cơ mất cân đối cơ cấu dân số trong tương lai. Mang thai ở tuổi vị thành niên, tảo hôn tại một số vùng đồng bào dân tộc thiểu số và chất lượng dân số chưa đồng đều tiếp tục là những vấn đề đặt ra đối với công tác dân số trong giai đoạn mới.

Năm 2026 cũng đánh dấu cột mốc 65 năm hình thành và phát triển của công tác dân số Việt Nam. Theo Bộ Y tế, Quốc hội đã thông qua Luật Dân số cùng chủ trương đầu tư Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035, tạo nền tảng pháp lý quan trọng để chuyển trọng tâm từ kế hoạch hóa gia đình sang phát triển dân số toàn diện, thích ứng với những biến đổi nhân khẩu học.

Phát biểu tại lễ mít tinh hưởng ứng Ngày Dân số Thế giới năm 2026, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên nhấn mạnh, cần triển khai hiệu quả Luật Dân số, đổi mới công tác truyền thông, ứng dụng chuyển đổi số, nâng cao chất lượng dự báo và xây dựng chính sách phù hợp với bối cảnh dân số mới.

Thứ trưởng Bộ Y tế đồng thời khẳng định thanh niên không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là lực lượng kiến tạo tương lai nhân khẩu học và kinh tế của đất nước.

Hưởng ứng Ngày Dân số Thế giới, nhiều địa phương đang triển khai các hoạt động truyền thông, tư vấn sức khỏe tiền hôn nhân, chăm sóc sức khỏe sinh sản, vận động sinh đủ hai con và nâng cao nhận thức về bình đẳng giới. Thông điệp được nhấn mạnh là đầu tư cho thanh niên hôm nay chính là đầu tư cho tương lai của quốc gia.

Trong bối cảnh biến đổi nhân khẩu học diễn ra nhanh chóng trên phạm vi toàn cầu, bài toán dân số không còn là câu chuyện của riêng ngành y tế. Từ giáo dục, việc làm, an sinh xã hội đến phát triển kinh tế đều chịu tác động trực tiếp từ cơ cấu dân số.

Vì vậy, tận dụng hiệu quả thời kỳ dân số vàng, đồng thời chủ động thích ứng với già hóa dân số và mức sinh thấp sẽ là một trong những chìa khóa quyết định chất lượng tăng trưởng và sự phát triển bền vững của Việt Nam trong những thập niên tới.

TUẤN ĐÔNG