Đại dịch bắt đầu từ đâu?

Tái hiện các nghiên cứu virus học và dịch tễ phức tạp dưới hình thức một cuộc điều tra trinh thám kỳ kịch, cuốn sách giúp độc giả nhận ra một thực tế cốt lõi: Bảo vệ hệ sinh thái tự nhiên cũng chính là bảo vệ mạng sống của chính chúng ta. Ảnh: Olaf Hajek/New York Times.

Trong nhiều thập kỷ qua, không ít dịch bệnh nguy hiểm xuất hiện ở con người đều có điểm chung là bắt nguồn từ động vật. Những mầm bệnh vốn tồn tại âm thầm trong tự nhiên có thể bất ngờ vượt qua ranh giới giữa các loài, thích nghi với vật chủ mới và gây ra những đợt bùng phát khó lường.

Khi dân số tăng nhanh, môi trường sống bị thu hẹp, hoạt động chăn nuôi mở rộng và con người tiếp xúc ngày càng nhiều với động vật hoang dã, nguy cơ xuất hiện các bệnh truyền nhiễm mới cũng gia tăng.

Việc tìm hiểu nguồn gốc của những mầm bệnh này không chỉ giúp giải thích đại dịch xảy ra mà còn cho thấy vai trò quan trọng của khoa học trong việc phát hiện sớm, kiểm soát và ngăn chặn các nguy cơ trong tương lai.

Những câu chuyện về hành trình truy tìm virus, vi khuẩn và các tác nhân gây bệnh đã được David Quammen tái hiện trong cuốn sách Spillover: Animal Infections and the Next Human Pandemic (lược dịch: Nguồn gốc dịch bệnh) - tác phẩm khám phá mối liên hệ phức tạp giữa động vật, con người và những đại dịch có thể xảy ra.

Những "kẻ sát nhân" vô hình và hành trình truy tìm nguồn gốc dịch bệnh

Theo The Guardian, điểm cuốn hút của Spillover là mỗi chương đều mở đầu bằng một bí ẩn: một vài ca không qua khỏi không rõ nguyên nhân, những ổ dịch xuất hiện rải rác hoặc các dấu hiệu bất thường trong tự nhiên. Từ những mảnh ghép tưởng chừng không liên quan, các nhà khoa học từng bước lần theo dấu vết để xác định tác nhân gây bệnh.

Nhân vật phản diện trong cuốn sách không phải con người mà là virus, vi khuẩn và các vi sinh vật tồn tại trong động vật hoang dã. Chúng có thể âm thầm lưu hành trong nhiều năm trước khi bất ngờ gây đại dịch - vượt qua rào cản giữa các loài để lây sang người.

Quammen đưa người đọc theo chân các nhóm nghiên cứu từ phòng thí nghiệm đến những khu rừng nhiệt đới, tái hiện quá trình điều tra nguồn gốc dịch bệnh như một vụ án có thật.

Tác giả David Quammen và cuốn sách nổi tiếng của ông Spillover: Animal Infections and the Next Human Pandemic.

Hành trình theo chân những "thợ săn virus"

Theo bài đánh giá trên The New York Times, một trong những điểm hấp dẫn nhất của Spillover là những chuyến đi thực địa của David Quammen cùng các nhà khoa học trên khắp thế giới.

Ông đến Australia để tìm hiểu virus Hendra lây từ dơi sang ngựa rồi sang người; tới Trung Phi nghiên cứu các đợt mất đi hàng loạt của khỉ đột có liên quan đến virus Ebola; sang Borneo gặp các chuyên gia nghiên cứu bệnh sốt rét từ khỉ; tới Trung Quốc bắt dơi - vật chủ tự nhiên của virus SARS từng lây qua cầy hương trước khi truyền sang người năm 2003.

Đặc biệt, David Quammen kể về Ebola mà không sử dụng những chi tiết giật gân thường thấy. Thay vào đó, ông tập trung giải thích cơ chế lây truyền, nguồn gốc virus và những điều mà giới khoa học đã khám phá được sau mỗi đợt bùng phát.

Ngoài ra, Quammen còn tới bang New York (Mỹ) để nghiên cứu chuột chân trắng - vật mang mầm bệnh Lyme, rồi sang Cameroon lần theo dấu vết nguồn gốc của HIV-1 cùng những ca nhiễm đầu tiên ở người.

Chính những chuyến đi này khiến cuốn sách giống một tác phẩm phiêu lưu hơn là một cuốn sách khoa học. Xuyên suốt cuốn sách, các kiến thức về virus học, dịch tễ học và di truyền học được lồng ghép tự nhiên vào câu chuyện, giúp người đọc tiếp cận những khái niệm phức tạp mà không cảm thấy khô khan.

Vì sao bệnh lây từ động vật ngày càng gia tăng?

Sự xuất hiện của các bệnh truyền từ động vật sang người - những căn bệnh có khả năng vượt qua ranh giới giữa các loài - không phải là hiện tượng mới. Tuy nhiên, số lượng các bệnh này dường như đang có xu hướng gia tăng trong những năm gần đây.

Trong chương cuối của cuốn sách, David Quammen phân tích những nguyên nhân đứng sau thực trạng này, bao gồm dân số toàn cầu ngày càng đông, số lượng vật nuôi phục vụ con người tăng mạnh, môi trường sống tự nhiên bị tàn phá và các hệ sinh thái bị xáo trộn.

Thực tế đó dễ tạo ra góc nhìn cho rằng thiên nhiên đang "trả đũa" vì những tác động mà chúng ta gây ra. Tuy nhiên, Quammen không tiếp cận vấn đề theo hướng lãng mạn hay cực đoan về môi trường. Ông nhấn mạnh con người không đứng ngoài tự nhiên mà là một phần của thế giới tự nhiên. Và chính sự gắn kết đó mới là nguyên nhân khiến chúng ta trở thành một phần trong vòng xoáy của các dịch bệnh mới.

Theo The New York Times, Spillover là một tác phẩm xuất sắc về khoa học phổ thông, kết hợp giữa điều tra thực địa, sinh thái học, dịch tễ học và nghệ thuật kể chuyện. Dù còn đôi chỗ dài dòng và chưa giải thích đầy đủ một số khái niệm chuyên môn, cuốn sách vẫn giúp người đọc hiểu rõ hơn vì sao các bệnh truyền từ động vật sang người ngày càng xuất hiện nhiều và vì sao việc bảo vệ hệ sinh thái cũng chính là bảo vệ sức khỏe của nhân loại.

Mai Phương