'Cúc muộn' và điều còn lại

Không bày tỏ hành trình “giác ngộ” nhưng vẫn cho thấy điều được giác ngộ từ những gì đã trải. Không bày tỏ sự “thắp lửa”, nhưng vẫn cho thấy ngọn lửa của tin yêu còn thắp trước cuộc đời. Có lẽ, vẻ dịu dàng, âm thầm lan tỏa của một loài hoa đã trở thành biểu tượng để nhà thơ Hồng Thanh Quang gọi tên tập thơ của mình là Cúc muộn.

Tập thơ "Cúc muộn" của nhà thơ Hồng Quang Thanh

Tập thơ Cúc muộn được xuất bản đầu tháng 6.2026 tại Nhà xuất bản Văn học là một tập thơ xinh xắn, nhiều tâm cảm. Nếu Chút sen còn lại gợi những gì rất thanh vượt lên nghịch cảnh, thì Cúc muộn chứa đựng sự lắng lại, âm trầm trong những ngày tháng đa sắc của Hồng Thanh Quang (khoảng giữa năm 2025 đến giữa năm 2026). Ở đó có nhiều sự dịu dàng, bình thản vươn lên từ buốt, đắng, thị phi của cuộc đời.

Để miêu tả nỗi buồn, trạng thái chuyển hóa của thời gian và tâm cảm, Nguyễn Du có câu:

“Sen tàn cúc lại nở hoa

Sầu dài ngày ngắn, đông đà sang xuân.”

(Truyện Kiều)

Cúc và sen là hai loài hoa - hai vẻ đẹp của hai mùa gần nhau (hạ - thu), là sự kế tiếp mặc định cho bước đi của thời gian. Hồng Thanh Quang đã tìm thấy “cúc muộn” sau nhiều mùa hoa.

Nhìn lại, tập thơ Chút sen còn lại mở ra những bông sen thơm, hầu như bài nào cũng có hương sen, hình ảnh sen xuất hiện ở nhiều địa điểm, thời điểm cụ thể, biểu tượng cho vẻ đẹp của người phụ nữ Việt Nam.

Anh đã mang theo nhiều loài hoa vào tập thơ Cúc muộn. Trong suốt 111 bài thơ của tập thơ, hoa cúc chỉ được nhắc đến 3 lần trong 3 câu thơ, nhưng hương hoa cúc đã ngấm trong từng ly trà, nỗi buồn, niềm vui, sự an ủi và cả sự kiêu hãnh còn lại.

Tên tập thơ là một biểu tượng để anh lựa chọn về sự mộc mạc, chân tình, gần gụi. Bóng dáng của hoa cúc được nhắc đến ở nửa cuối tập thơ. Nếu theo lệ thường, trình tự của thời gian được biểu đạt ước lệ từ sen tới cúc, còn Hồng Thanh Quang đã dùng trình tự của suy tư, anh để dấu ấn về sen ở cuối tập thơ.

Phải chăng nhà thơ không muốn để tâm quá nhiều vào hương sắc của mùa cũ? Dù đó là dấu vết còn lưu lại, sự chấm dứt gắn với sự mất đi một cách tất nhiên của thời khắc, nó là lời tự nhắc trong thời khắc hiện tại chứ không hẳn là sự đoạn tuyệt.

“Những đóa hoa cúi đầu như muốn nói,

Chia tay thôi, mùa sen cuối, cùng qua...”

(Mùa sen cuối)

Tùng, cúc, trúc, mai vốn là 4 loài cây sang quý. Như nếp nghĩ của người xưa, thơ Hồng Thanh Quang nói đến những loài cây này để biểu đạt sự thẳng thắn, quân tử, khí khái, đại nghĩa (tùng, trúc), khí chất cao quý, sang trọng (mai), vẻ đẹp trong sáng, thanh cao (sen), sự ấm áp, bình yên (cúc). Thuận theo bốn mùa của miền đất Việt, anh đón nhận món quà của tự nhiên và cuộc đời từ hoa cúc - tượng trưng cho mùa thu - những dịu dàng, chân tình.

“Thế gian tuần tự tiến,

Mùa nào hoa ấy thơm...”

(Nhủ mình)

Hồng Thanh Quang luôn yêu và tôn trọng cái đẹp của sự sống, trái tim anh vẫn dịu dàng ở khúc mùa thu của cuộc đời. Ở khúc mùa thu ấy đã thôi bỏng rát, những bão táp, nắng lửa không còn quá bất ngờ, mẫn cảm mà trở nên tự nhiên, đương nhiên như một sự đã “ngấu” rồi. Đây cũng là quãng đời không còn náo nức với những nhịp bổng trầm như trước, mà trở nên trầm mặc hơn, tự phản tư rồi “sinh sự” với chính mình, khó chấp nhận một phiên bản trước:

“Đọc lại những bài thơ cũ

Thấy xa lạ như không phải của mình”

(Có những ngày như thế)

Khúc mùa thu này của cuộc đời anh có những ngày đầy mâu thuẫn: “Hạnh phúc buồn nuôi đẫm niềm đau”, “Mới buổi sáng đã biết vui thực hiếm/ Cứ bình thường lơ đãng ngóng buồn trưa...”.

Khúc mùa thu này, anh bắt gặp cúc muộn và mong cầu bình yên trên chuyến xe cuộc đời ngược xuôi chở nhiều đắng đót. Anh chấp nhận, an nhiên trước biến cố và sự bạc bẽo của thói đời:

“Nhai bồ hòn thấy ngọt

Ngủ êm trên đệm gai”

(Giã biệt ưu tư)

Đến khúc rẽ của mùa thu cuộc đời, nhà thơ tự cho là cuối thu, những ký ức âm ỉ, đôi khi dứt khoát, từ bỏ “Không yêu nữa, như thể vừa thoát nạn”, nhưng rồi nhận ra sự cứu rỗi mình vẫn là một hình ảnh sâu đậm:

“Tôi bây giờ như người đang dần chết,

Không cần gì hơn nữa từ em...”

(Không cần gì hơn nữa)

Hương cúc muộn như món quà cuối thu, là những dịu dàng, thân thuộc trời ban cho mùa mới, nó vừa chạm đến khi “Những lời thực sự yêu nhau giờ chỉ ca thầm...”. Sau đau đớn, rã rời kiếm tìm tình yêu, hạnh phúc, thành công... các thang bậc của hệ giá trị anh từng định ra và xây dựng, hoa cúc muộn vẫn ẩn giữ bản nguyên - người đàn bà quá khứ, nhưng đó là vẻ đẹp đã “chín” sau nhiều những ưu tư.

“Nay cuộc đời hai đứa đã mùa đông,

Những khóm cúc ủ vàng đêm độc ẩm...”

(Người yêu cũ tự nhiên tôi nhớ lắm)

Cúc muộn trong chiếc bóng của thời gian, như một điều tất yếu theo bước chuyển của thời gian. Cũng như những loài hoa khác, bông cúc đang náu mình, dõi theo chủ thể trữ tình. Và đến vừa lúc, khi những giai điệu sôi nổi, ồn ào, cháy bỏng của mùa hạ dần đi qua, sắc nhạt của đời nắng thu đủ để anh cảm nhận sâu hơn về một bông hoa tưởng như đơn thuần nhưng vừa đủ kiêu hãnh!

Thực ra, trong những chặng đường trước, Hồng Thanh Quang đã bắt gặp “hoa cúc”, “cúc tím”... trong một số bài thơ. Những hình ảnh ấy từng bất giác gợi lên những xúc cảm tự phát, nhưng phải đến Cúc muộn, hình tượng hoa cúc mới thực sự lan tỏa, sâu lắng và trở nên rõ nét, bền chặt hơn.

Hồng Thanh Quang cảm thức về vẻ đẹp của một loài hoa vốn cũ và trầm trước nhịp sống hiện đại, nhưng cũng vừa đến độ khi anh kịp chạm vào, tri ân những gì gần gũi, quen thuộc, hương sắc thầm lặng.

Chạm ở Cúc muộn là cái cớ để anh được bộc lộ tình cảm, nỗi lo lắng của người cha đối với con gái, những suy tư của người con trước câu chuyện của người mẹ - cuộc đời. Đó còn là cảm nhận của nhà thơ trước thân phận một nhà thơ, cảm nhận của người lính trước bức tranh hòa bình và xung đột của nhân loại trong thế kỷ XXI, là một cá nhân lặng lẽ đau trước xung đột lợi ích giữa những con người, là sự trăn trở của một người ở tuổi lục thập trước sự thay đổi trong cách bộc lộ các giá trị của cộng đồng.

“Không gục ngã giữa bao nhiêu lừa dối,

Bông cúc vàng kiêu hãnh tạc vào băng...”

(Cúc muộn)

Từ hoa cúc muộn, điều còn lại vẫn là bình yên - sự mong cầu của con người, tuy gần gũi, có vẻ đơn giản, không hào nhoáng như tiền bạc, công danh, nhưng nó là thứ quyền lực không hề dễ có. Nó chỉ đến đối với ai biết trân trọng bình yên, biết chân thành, thấu được mùi vị của bể đời.

Có thể nói, Cúc muộn của nhà thơ Hồng Thanh Quang là tập thơ nhiều biểu tượng với những biểu đạt nghệ thuật và tư tưởng có nét đổi mới. Ở đó đã bớt những cháy bỏng nồng nàn, bớt những hào hoa, bớt cả những ngổn ngang đau đớn, những giây phút gồng mình. Ở đó là sự lắng lại tất cả những phức cảm ấy như một sự an nhiên, nhú nụ với tình đời, tình người thầm kín mà sâu sắc…