Cộng hòa Malta: Siết quản trị thuê tài sản công

Báo cáo được trình lên Chủ tịch Quốc hội Malta và cuối tháng 7/2026. Ảnh: NAO Malta

Những phát hiện mang tính hệ thống

Tổng Kiểm toán Malta Charles Deguara vừa trình Chủ tịch Quốc hội Carmelo Abela Báo cáo Kiểm toán chung về việc Chính phủ thuê tài sản tư nhân. Báo cáo do Phòng Kiểm toán Hoạt động phối hợp với Phòng Kiểm toán Tài chính và Tuân thủ của NAO thực hiện, tập trung đánh giá ba thỏa thuận thuê tài sản giữa khu vực công và khu vực tư nhân dưới góc độ tuân thủ khuôn khổ pháp lý, quy định hiện hành, quản trị tốt và hiệu quả sử dụng ngân sách.

Ba trường hợp được lựa chọn gồm Cơ quan Quản lý Trò chơi Malta (MGA), Bộ Nông nghiệp, Nghề cá và Quyền Động vật (MAFA) và Cơ quan Cạnh tranh và Bảo vệ Người tiêu dùng Malta (MCCAA). Theo NAO, cuộc kiểm toán được xây dựng trên cơ sở các kết quả của Đánh giá sơ bộ về việc Chính phủ thuê bất động sản tư nhân công bố từ tháng 2/2024, trong đó đã nhấn mạnh yêu cầu tăng cường quản lý tài sản công.

Báo cáo kiểm toán ghi nhận các cơ quan được kiểm toán đã nỗ lực đáp ứng nhu cầu hoạt động chính đáng và duy trì việc cung cấp dịch vụ công thông qua các tài sản thuê. Báo cáo cũng cho thấy, mặc dù các thỏa thuận thuê nhìn chung đáp ứng được yêu cầu hoạt động của các cơ quan, song việc việc thiếu một khuôn khổ thuê tài sản công toàn diện đã dẫn đến sự không nhất quán trong cách thức lập kế hoạch, mua sắm và quản lý các thỏa thuận thuê của các cơ quan.

Qua đối chiếu ba trường hợp, NAO nhận thấy nhiều hạn chế mang tính lặp lại và có tính hệ thống.

Theo đó, quá trình đánh giá nhu cầu trước khi quyết định thuê tài sản đều chưa được thực hiện một cách đầy đủ và chính thức. Mặc dù các cơ quan đã xác định nhu cầu về không gian và hoạt động, song không đơn vị nào tiến hành đánh giá toàn diện các phương án thay thế như cải tạo tài sản thuộc sở hữu nhà nước, xây dựng các kịch bản sử dụng khác nhau hoặc lập phân tích chi phí - lợi ích chi tiết. Theo NAO, điều này làm suy yếu nền tảng chiến lược của các quyết định thuê tài sản.

Ở khâu mua sắm, báo cáo cho biết hai cơ quan là MGA và MCCAA đã phát hành thông báo mời bày tỏ quan tâm (Expression of Interest - EOI). Tuy nhiên, các quy trình này vẫn tồn tại những khoảng trống về tính minh bạch, tiêu chí đánh giá chưa nhất quán và hồ sơ tài liệu chưa đầy đủ.. Trong khi đó, trường hợp của MAFA, cũng như việc gia hạn hợp đồng thuê của MCCAA, lại sử dụng hình thức chỉ định thầu trực tiếp, làm giảm tính cạnh tranh.

Báo cáo cũng chỉ ra sự khác biệt giữa các hợp đồng thuê về mức độ bảo vệ lợi ích công. Hợp đồng của MGA được đánh giá tích hợp khá đầy đủ các điều khoản theo thông lệ tốt, trong khi các hợp đồng của MAFA và MCCAA dù cơ bản phù hợp với các điều khoản thực hành tốt nhất nhưng vẫn còn một số hạn chế. Theo NAO, sự không đồng đều này phản ánh việc thiếu hướng dẫn pháp lý hoặc cơ chế mua sắm tập trung đối với hoạt động thuê bất động sản trong khu vực công.

Một phát hiện đáng chú ý khác là việc sửa đổi hợp đồng sau khi ký kết. Theo báo cáo, tại một số trường hợp, đặc biệt là MGA, các phụ lục hợp đồng đã điều chỉnh đáng kể phạm vi công việc, thời hạn thuê cũng như nghĩa vụ tài chính. Ở mức độ khác nhau, các điều chỉnh này cũng xuất hiện tại các hợp đồng của MAFA và MCCAA. NAO cho rằng việc kéo dài thời hạn thuê và gia tăng chi phí, bao gồm cả chi phí cải tạo, vượt xa kế hoạch ban đầu đặt ra những vấn đề cần xem xét về hiệu quả sử dụng ngân sách cũng như tính liêm chính trong hoạt động mua sắm.

Đối với MAFA và MCCAA, cuộc kiểm toán còn ghi nhận tình trạng chậm triển khai các dự án đầu tư vốn dẫn đến nhiều lần gia hạn hợp đồng thuê. Theo NAO, việc này làm phát sinh chi phí kéo dài trong khi chưa có đầy đủ căn cứ giải trình và chưa thể hiện rõ lộ trình chấm dứt các thỏa thuận thuê mang tính tạm thời.

Hướng tới khuôn khổ thuê tài sản công thống nhất

Trên cơ sở các phát hiện, NAO cho rằng cần xây dựng một phương pháp tiếp cận có cấu trúc và nhất quán hơn đối với hoạt động thuê tài sản trong khu vực công.

Khuyến nghị đầu tiên được NAO nhấn mạnh là xây dựng và thực thi một khuôn khổ chính sách thuê tài sản tập trung với các hướng dẫn có tính ràng buộc, quy định thống nhất về đánh giá nhu cầu, nghiên cứu thị trường, phân tích chi phí - lợi ích, quy trình mua sắm và các điều khoản hợp đồng.

Song song với đó, NAO đề xuất thể chế hóa việc đánh giá nhu cầu theo kịch bản trước khi đưa ra bất kỳ quyết định thuê nào. Theo khuyến nghị, các cơ quan cần xem xét đầy đủ khả năng sử dụng hoặc cải tạo tài sản thuộc sở hữu nhà nước, so sánh các phương án về chi phí và nhu cầu hoạt động dài hạn trước khi quyết định thuê.

Để bảo đảm hiệu quả sử dụng ngân sách, NAO cũng kiến nghị áp dụng cơ chế đánh giá độc lập đối với các đề xuất thuê có giá trị hoặc thời hạn vượt ngưỡng quy định. Việc thẩm định cần có sự tham gia của các chuyên gia kỹ thuật và tài chính nhằm xem xét giá thuê, mức độ phù hợp của trụ sở cũng như các điều khoản hợp đồng.

Một nội dung khác được nhấn mạnh là ưu tiên các quy trình mua sắm cạnh tranh. Theo NAO, việc chỉ định thầu chỉ nên được áp dụng trong những trường hợp thật sự cần thiết, có căn cứ rõ ràng và phải được Bộ Tài chính chấp thuận trước. Trong các trường hợp này, cơ quan thuê cần thu thập ít nhất ba báo giá thị trường, lập đầy đủ văn bản giải trình và công khai hồ sơ liên quan.

Báo cáo cũng khuyến nghị chuẩn hóa tiêu chí lựa chọn, xây dựng hợp đồng thuê mẫu áp dụng trong toàn bộ khu vực công, minh bạch hóa các khoản đầu tư cải tạo đối với tài sản đi thuê, chuẩn hóa quy trình gia hạn hợp đồng, đồng thời thực hiện đánh giá thường xuyên về mức độ sử dụng diện tích để phục vụ công tác quy hoạch tài sản.

NAO cho biết các khuyến nghị lần này tiếp tục kế thừa những định hướng đã được đưa ra trong đánh giá sơ bộ về việc Chính phủ thuê bất động sản tư nhân. Cơ quan kiểm toán ghi nhận Chính phủ đã từng bước xử lý một số nội dung được kiến nghị trước đây, đồng thời cho biết sẽ tiến hành một cuộc kiểm toán theo dõi vào thời điểm phù hợp để đánh giá mức độ thực hiện./.

Theo nao.gov.mt và tổng hợp

PHÚ THÀNH