Công bằng nhưng không cào bằng

Việc tổ chức thi lại nhằm bảo vệ quyền lợi của thí sinh trung thực, đồng thời xác lập kết quả phản ánh đúng năng lực thực chất. Tuy nhiên, khi một số thí sinh có dấu hiệu liên quan đến sai phạm, trách nhiệm của từng trường hợp vẫn phải được làm rõ. Công bằng cần được thực thi, nhưng không thể cào bằng. Đó là ranh giới quyết định tính thuyết phục của phương án xử lý.

Bộ GD&ĐT họp báo công bố phương án xử lý đối với thí sinh tại Điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang

Bảo vệ quyền lợi người trung thực

Kỳ thi lại được tổ chức trong hai ngày 14 và 15.8. Kết quả dự kiến công bố ngày 19.8, sau đó cập nhật lên hệ thống để xét tuyển đại học, cao đẳng theo các nguyện vọng thí sinh đã đăng ký.

Việc thi lại được quyết định sau khi sai phạm được xác định xảy ra trên phạm vi toàn bộ điểm thi, khiến kết quả không còn bảo đảm tính trung thực, khách quan và công bằng. Theo Bộ GD&ĐT, đây là giải pháp mang tính nhân văn, không để những thí sinh có năng lực thực sự mất cơ hội học tập; đồng thời bảo vệ quyền lợi tuyển sinh, giữ nghiêm kỷ cương và uy tín của Kỳ thi.

Căn cứ pháp lý của phương án gồm Khoản 2 Điều 2, Điểm c Khoản 2 Điều 7 và Khoản 1 Điều 59 Quy chế thi tốt nghiệp THPT, ban hành kèm Thông tư số 24/2024/TT-BGDĐT ngày 24.12.2024, được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư số 13/2026/ TT-BGDĐT ngày 9.3.2026. Theo các quy định này, Kỳ thi phải bảo đảm an toàn, nghiêm túc, trung thực, khách quan và công bằng. Ban Chỉ đạo thi cấp quốc gia có thẩm quyền lựa chọn hình thức xử lý phù hợp, trong đó có việc tổ chức thi lại tại một số hội đồng thi; Bộ GD&ĐT quyết định phương án đối với các trường hợp đặc biệt, tình huống bất thường.

Việc tổ chức thi lại trước hết nhằm xác lập một kết quả hợp lệ, phản ánh đúng năng lực của thí sinh, thay cho kết quả đã mất giá trị sử dụng. Đây không phải biện pháp kỷ luật áp dụng chung đối với cả 328 thí sinh, mà là cách bảo vệ những em chưa được xác định có hành vi vi phạm khỏi việc phải gánh hậu quả thay người khác.

Theo Bộ GD&ĐT, kết quả thi cũ của 328 thí sinh không được sử dụng để xét tuyển đại học, cao đẳng. Hồ sơ, trường, ngành và thứ tự nguyện vọng đã đăng ký vẫn được giữ nguyên. Sau khi có kết quả thi lại hợp lệ, dữ liệu sẽ được cập nhật để tiếp tục xét tuyển. Những thí sinh đủ điều kiện trúng tuyển, kể cả vào các ngành có mức độ cạnh tranh cao, vẫn được bảo đảm cơ hội học tập.

Đó là cách xử lý cần thiết để sai phạm không tước đi tương lai của người vô can. Tuy nhiên, bảo vệ quyền lợi không đồng nghĩa xem 328 thí sinh như một nhóm đồng nhất. Kỳ thi lại chỉ giải quyết giá trị của kết quả thi; trách nhiệm đối với hành vi vi phạm, nếu có, vẫn phải được xác minh, cá thể hóa và xử lý riêng.

Cá thể hóa trách nhiệm, giữ nghiêm kỷ cương

Kết quả điều tra ban đầu cho thấy 328 thí sinh không có mức độ liên quan như nhau. Theo Báo cáo số 227/BC-UBND ngày 20.7.2026 của UBND tỉnh Tuyên Quang, trước khi vụ án được chuyển về Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an, Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh Tuyên Quang đã xác định có giáo viên thừa nhận vào phòng thi nhắc bài ở một số môn.

Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an cũng bước đầu xác định có sự móc nối giữa phụ huynh và giáo viên, làm ảnh hưởng đến kết quả thi. Một số thí sinh thừa nhận trao đổi bài, song lời khai chưa phản ánh đầy đủ, toàn diện diễn biến vụ việc. Các tình tiết liên quan vẫn đang được tiếp tục điều tra, làm rõ.

Đến nay, cơ quan chức năng đã khởi tố 29 bị can, bắt tạm giam 7 người trong vụ án “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ” xảy ra tại điểm thi này. Diễn biến điều tra cho thấy sai phạm có thể liên quan nhiều cá nhân, với vai trò và mức độ khác nhau.

Vì vậy, kỳ thi lại chỉ giải quyết một phần vụ việc: Xác lập kết quả mới để đánh giá đúng năng lực và bảo đảm quyền học tập của thí sinh. Phần còn lại là xác định ai vi phạm, vi phạm bằng hành vi nào, mức độ đến đâu và phải chịu hình thức xử lý gì. Hai quá trình phải được tiến hành song song, không thể thay thế cho nhau.

Trong Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, các trường hợp vi phạm Quy chế thi đều bị xử lý theo tính chất, mức độ. Có thí sinh mang điện thoại vào phòng thi, dù chưa sử dụng, vẫn bị đình chỉ và hủy kết quả vì hành vi mang thiết bị không được phép đã cấu thành vi phạm. Việc xử lý không dựa trên lời giải thích vô tình hay cố ý, mà căn cứ hành vi đã được xác định. Đó là nguyên tắc cần thiết để giữ kỷ luật phòng thi và bảo vệ quyền lợi của những người chấp hành nghiêm túc.

Tại Điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang, một số hành vi liên quan đến thí sinh vẫn đang được xác minh, cá thể hóa. Do đó, tổ chức thi lại cho toàn bộ 328 thí sinh là giải pháp cần thiết để không tước đi cơ hội của những em chưa được xác định vi phạm. Tuy nhiên, quyền dự thi lại không đồng nghĩa trách nhiệm đối với sai phạm, nếu có, được xóa bỏ.

Bộ GD&ĐT khẳng định trách nhiệm của từng tổ chức, cá nhân, kể cả thí sinh vi phạm, sẽ tiếp tục được xem xét trên cơ sở kết quả điều tra, tính chất và mức độ cụ thể. Việc xử lý vẫn được thực hiện ngay cả khi thí sinh đã được công nhận tốt nghiệp, trúng tuyển hoặc đang theo học tại cơ sở giáo dục đại học.

Nguyên tắc xử lý phải nhất quán: Thí sinh không liên quan đến sai phạm được bảo vệ quyền thi, quyền xét tuyển và cơ hội học tập; người được xác định vi phạm phải chịu trách nhiệm tương xứng, không thể hòa vào số đông để hưởng cùng một phương án như những em trung thực.

Điểm thi lại và kết quả điều tra có chức năng khác nhau. Điểm thi lại là căn cứ xác định năng lực thực chất; kết quả điều tra là căn cứ cá thể hóa trách nhiệm và áp dụng hình thức xử lý. Nếu chỉ tổ chức thi lại mà không làm rõ sai phạm, nguyên tắc công bằng sẽ không trọn vẹn. Nếu chỉ xử lý vi phạm mà không bảo vệ người vô can, quyền lợi chính đáng của thí sinh sẽ bị tổn hại.

Phương án chỉ thực sự thuyết phục khi quyền lợi và trách nhiệm được đặt đúng chỗ. Người trung thực không phải gánh hậu quả thay người khác; người vi phạm cũng không được miễn trách nhiệm chỉ vì kết quả điều tra được công bố sau kỳ thi lại.

Công bằng không có nghĩa áp dụng một cách xử lý giống nhau cho cả 328 thí sinh, mà là xem xét đúng hành vi và mức độ liên quan của từng người: Người không vi phạm được bảo vệ cơ hội học tập; người vi phạm phải chịu trách nhiệm theo Quy chế thi và quy định pháp luật. Đó là điều kiện để kỳ thi lại không trở thành sự cào bằng, đồng thời giữ được tính nghiêm minh, khách quan và uy tín của Kỳ thi tốt nghiệp THPT.