Cơ khí Việt Nam trước thách thức số hóa để xanh hóa

Số hóa là nền tảng để ngành cơ khí xanh hóa (Hình ảnh minh họa được tạo bởi AI)

Đây là thách thức không nhỏ với một ngành mà phần lớn doanh nghiệp vẫn có quy mô vừa và nhỏ, năng lực công nghệ chưa đồng đều, vốn đầu tư hạn chế. Nhưng ở chiều ngược lại, chính sức ép này lại mở ra cơ hội để cơ khí Việt Nam thoát khỏi vòng xoáy gia công giá trị thấp, nâng cấp công nghệ và tiến sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.

Theo PGS.TS Lê Kỳ Nam, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp Cơ khí Việt Nam (VAMI), ngành cơ khí trong nước hiện chủ yếu gồm các doanh nghiệp vừa và nhỏ, tập trung ở các phân khúc gia công, sản xuất linh kiện và thiết bị trung bình. Điểm yếu đáng chú ý là năng lực nghiên cứu, thiết kế và làm chủ công nghệ lõi còn hạn chế. Nhiều doanh nghiệp vẫn sử dụng thiết bị tiêu tốn năng lượng, phụ thuộc vào lao động thủ công và chưa khai thác hiệu quả dữ liệu trong quản trị sản xuất.

Trong một thời gian dài, giá nhân công và chi phí sản xuất cạnh tranh là lợi thế quan trọng giúp doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng. Nhưng lợi thế này đang giảm dần ý nghĩa.

Các khách hàng quốc tế hiện không chỉ hỏi doanh nghiệp sản xuất sản phẩm gì, giá bao nhiêu và giao hàng khi nào. Họ ngày càng quan tâm sản phẩm được sản xuất bằng nguồn năng lượng nào, tiêu hao bao nhiêu nguyên liệu, phát thải bao nhiêu carbon và doanh nghiệp có khả năng chứng minh những thông tin đó hay không.

Doanh nghiệp cơ khí không chỉ chịu áp lực phải tự động hóa để tăng năng suất, mà còn bắt buộc phải kiểm soát tiêu thụ năng lượng và kiểm kê khí nhà kính nếu muốn duy trì tấm vé bước vào chuỗi cung ứng toàn cầu, PGS.TS Lê Kỳ Nam nhận định.

Như vậy, tấm vé bước vào chuỗi cung ứng đang được viết lại. Không chỉ chất lượng và giá thành, mà cả dấu chân carbon cũng trở thành một phần của năng lực cạnh tranh.

Thách thức lớn nhất với các donh nghiệp cơ khí đó là vốn. Đầu tư công nghệ tiết kiệm năng lượng, hệ thống quản lý năng lượng, xử lý chất thải, năng lượng tái tạo hay tự động hóa đều đòi hỏi nguồn vốn đáng kể. Với doanh nghiệp nhỏ, đây không phải khoản đầu tư dễ dàng. Trong khi đó, nếu chỉ nhìn vào chi phí đầu tư ban đầu mà không tính tới khoản tiết kiệm năng lượng, nguyên liệu và nhân công trong dài hạn, doanh nghiệp càng dễ trì hoãn.

Bà Nguyễn Thị Giang, Chuyên gia kiểm kê khí nhà kính chia sẻ, các quy định mới của EU đòi hỏi dữ liệu phát thải phải được theo dõi và truy xuất tới từng lô nguyên liệu, từng lô hàng xuất khẩu. Chính các yêu cầu về CBAM của EU, ESG hay kiểm kê khí nhà kính theo ISO 14064 đang khiến doanh nghiệp phải thay đổi cách quản trị. Điều khó hơn là doanh nghiệp không chỉ cần giảm phát thải mà phải đo lường, quản lý và chứng minh được kết quả. Một doanh nghiệp không có dữ liệu đầy đủ sẽ rất khó trả lời khách hàng về lượng phát thải trong sản phẩm của mình.

Công nghệ xanh không thể vận hành bằng tư duy cũ. Nhà máy tự động cần kỹ sư biết lập trình và phân tích dữ liệu. Nhà máy tiết kiệm năng lượng cần người hiểu về quản lý năng lượng. Doanh nghiệp muốn đáp ứng yêu cầu carbon cần nhân sự có khả năng kiểm kê và báo cáo phát thải. Thiếu nguồn nhân lực có thể trở thành điểm nghẽn không kém thiếu vốn.

Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp không nên xem chuyển đổi số và chuyển đổi xanh là hai chương trình riêng biệt. Một cách tiếp cận thực tế hơn là dùng số hóa làm nền tảng cho xanh hóa.

Muốn tiết kiệm điện, trước hết phải biết điện đang được tiêu thụ ở đâu. Muốn giảm phế phẩm, phải biết công đoạn nào tạo ra nhiều sản phẩm lỗi. Muốn tối ưu nguyên liệu, phải theo dõi được dòng nguyên liệu từ đầu vào tới sản phẩm cuối cùng.

Cảm biến IoT có thể giúp doanh nghiệp theo dõi mức tiêu thụ điện theo thời gian thực. Hệ thống MES/ERP kết nối dữ liệu sản xuất, kho, chất lượng và đơn hàng. Dữ liệu này giúp doanh nghiệp nhận diện những điểm lãng phí mà phương thức quản lý thủ công khó phát hiện.

Một sản phẩm lỗi không chỉ là một sản phẩm bị loại bỏ. Đằng sau nó là nguyên liệu, điện năng, thời gian máy móc và nhân công đã tiêu tốn. Vì thế, giảm phế phẩm chính là một hình thức giảm phát thải. Đây là nơi chuyển đổi số và xanh hóa gặp nhau. Đối với doanh nghiệp vốn hạn chế, chuyển đổi xanh không đồng nghĩa với việc phải xây dựng ngay một nhà máy mới. Doanh nghiệp có thể bắt đầu từ những việc ít tốn kém nhưng tạo hiệu quả nhanh như số hóa dữ liệu, quản lý kho và đơn hàng trên nền tảng điện toán đám mây; kiểm kê phát thải cơ bản; tối ưu chiếu sáng, hệ thống khí nén và quy trình sản xuất…

Như vậy, thay vì đặt câu hỏi “đầu tư bao nhiêu tiền để xanh hóa?”, doanh nghiệp cần hỏi “khâu nào đang lãng phí nhiều nhất và đầu tư vào đâu sẽ tạo hiệu quả nhanh nhất?”

Điểm quan trọng nhất của chuyển đổi xanh là phải nhìn nó dưới góc độ kinh tế. Nếu xanh hóa chỉ được coi là chi phí để đáp ứng yêu cầu của đối tác, doanh nghiệp sẽ luôn muốn trì hoãn. Nhưng nếu đặt nó trong bài toán năng suất, đây lại là một khoản đầu tư. Tiết kiệm năng lượng giúp giảm giá thành. Giảm phế phẩm giúp giảm chi phí nguyên liệu. Tự động hóa giúp tăng năng suất. Dữ liệu giúp kiểm soát chất lượng. Kiểm soát phát thải giúp duy trì khách hàng và mở rộng thị trường, PGS.TS Lê Kỳ Nam cho biết thêm.

Số hóa để xanh hóa, xanh hóa để nâng năng suất, nâng năng suất để giữ đơn hàng và tiến sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Với ngành cơ khí Việt Nam, “áp lực kép” hôm nay có thể chính là cú hích cần thiết để tạo ra một năng lực cạnh tranh mới. Điều quan trọng không phải doanh nghiệp có chuyển đổi hay không, mà là chuyển đổi đủ sớm để biến những tiêu chuẩn xanh từ sức ép thành lợi thế.