Cơ hội và thách thức của châu Phi

Công nhân khai thác mỏ ở Nam Phi. (Ảnh: WORLDFINANCE)

Tuy nhiên, làm thế nào để chuyển hóa nguồn tài nguyên thiên nhiên dồi dào thành đòn bẩy thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa, nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, vẫn là câu hỏi khó đối với Lục địa Đen.

Trong cuộc đua phát triển năng lượng sạch và công nghệ, khoáng sản chiến lược đóng vai trò cốt lõi trong nhiều lĩnh vực then chốt của nền kinh tế như bán dẫn, xe điện, năng lượng tái tạo, quốc phòng. Nhu cầu đối với khoáng sản chiến lược trên toàn cầu được dự báo sẽ tiếp tục tăng mạnh, khi quá trình chuyển đổi xanh diễn ra ngày càng nhanh và trở thành xu thế tất yếu. Vì vậy, việc nắm giữ “con át chủ bài” này được xem là một trong những yếu tố quyết định đối với năng lực cạnh tranh của các nền kinh tế trong tương lai.

Theo Tập đoàn Tài chính châu Phi (AFC), Lục địa Đen sở hữu khoảng 30% trữ lượng khoáng sản chiến lược trên thế giới, giá trị ước tính lên đến 29.500 tỷ USD, tương đương gần 20% tổng giá trị tài nguyên khoáng sản toàn cầu.

Số liệu do Visual Capitalist tổng hợp cho thấy, Cộng hòa Dân chủ Congo sở hữu khoảng 50% trữ lượng coban, kim loại thiết yếu trong sản xuất pin xe điện, thiết bị điện tử và các hệ thống lưu trữ năng lượng tái tạo. Maroc kiểm soát khoảng 69% trữ lượng phốt-phát toàn cầu, giữ vị trí gần như chi phối đối với nguồn nguyên liệu sản xuất phân bón. Trong khi Nam Phi nắm giữ khoảng 83% trữ lượng kim loại nhóm bạch kim, nguyên liệu quan trọng trong công nghệ năng lượng sạch, hệ thống hydro xanh, pin nhiên liệu và ngành công nghiệp ô-tô toàn cầu.

“Cơn khát” khoáng sản chiến lược phục vụ quá trình chuyển đổi năng lượng và phát triển công nghệ đã kích hoạt một cuộc đua toàn cầu nhằm giành quyền kiểm soát nguồn lực quan trọng này, đồng thời mang đến “cơ hội vàng” cho Lục địa Đen - nơi sở hữu nguồn khoáng sản dồi dào, có lợi thế lớn để thu hút đầu tư, mở rộng ảnh hưởng kinh tế và gia tăng vị thế trong cạnh tranh địa chính trị. Bộ trưởng Ngoại giao và Hợp tác quốc tế Nam Phi Ronald Lamola nhấn mạnh, khoáng sản chiến lược đã đưa Lục địa Đen vào vị trí trung tâm của quá trình chuyển đổi năng lượng toàn cầu.

Tuy nhiên, chuyển hóa nguồn tài nguyên thiên nhiên khổng lồ này thành sự thịnh vượng và phát triển bền vững vẫn là “bài toán khó” đối với châu Phi khi phần lớn khoáng sản khai thác tại châu lục này được xuất khẩu dưới dạng thô. Theo nghiên cứu của Ngân hàng Thế giới (WB), các quốc gia giàu tài nguyên ở khu vực châu Phi cận Sahara chỉ thu được trung bình 40% doanh thu tiềm năng từ tài nguyên thiên nhiên của họ. Cộng hòa Dân chủ Congo là một thí dụ điển hình, dù chiếm thị phần lớn trong trữ lượng coban toàn cầu, nhưng nước này vẫn chủ yếu xuất khẩu nguyên liệu thô và dễ bị tổn thương trước tình trạng biến động giá cả toàn cầu.

Để vá những “lỗ hổng” này, Chủ tịch Ngân hàng Phát triển châu Phi (AfDB) Sidi Ould Tah nhấn mạnh, châu Phi cần thay đổi cách thức quản lý và khai thác tài nguyên thiên nhiên, chuyển từ xuất khẩu nguyên liệu thô sang chế biến nội địa. Bước đi này là “một mũi tên trúng nhiều đích” khi vừa giúp châu Phi thoát khỏi “cái bóng” của một khu vực chuyên xuất khẩu nguyên liệu thô, vừa tạo thêm việc làm, phát triển các ngành công nghiệp địa phương, cải thiện cơ sở hạ tầng, thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài, củng cố thương mại khu vực và nâng cao vị thế kinh tế trên thị trường toàn cầu.

Nhiều chuyên gia cho rằng, châu Phi cần đầu tư nhiều hơn vào hoạt động thăm dò, cơ sở hạ tầng khai thác và chế biến, mạng lưới vận tải và các ngành công nghiệp hỗ trợ, tăng giá trị nội địa từ chính nguồn tài nguyên của mình. Bên cạnh đó, bảo đảm cân bằng giữa khai thác tài nguyên với bảo vệ hệ sinh thái, tạo việc làm chất lượng cao cũng là thách thức cần giải quyết. Bởi, nếu chỉ quan tâm đến nguồn thu kinh tế trong ngắn hạn, lục địa này có thể sẽ phải gánh chịu những tác động nghiêm trọng đối với môi trường.

Khai thác hiệu quả nguồn khoáng sản chiến lược luôn là vấn đề “nóng” trên bàn nghị sự châu Phi. Đây cũng sẽ là trọng tâm trong các cuộc thảo luận tại Hội nghị thượng đỉnh Cộng đồng phát triển miền nam châu Phi (SADC) lần thứ 46, Hội nghị thượng đỉnh Đầu tư kinh doanh châu Phi (ABIS) và Tuần lễ khoáng sản châu Phi sắp tới. Chuyển hóa tiềm năng từ tài nguyên thiên nhiên dồi dào thành động lực phát triển là thách thức lớn, song cũng là cơ hội để Lục địa Đen nâng cao vị thế trong nền kinh tế toàn cầu.