Cơ hội để Huế trở thành trung tâm sáng tạo

Đoàn nghệ thuật quốc tế tham gia biểu diễn tại một kỳ Festival Huế. Ảnh: Đức Quang

Từng là Kinh đô dưới Triều Nguyễn, Huế sở hữu nhiều di sản văn hóa, lịch sử phong phú với 8 di sản văn hóa thế giới, gần 1.000 di tích lịch sử, văn hóa; trong đó, có 166 di tích cấp quốc gia và hơn 500 lễ hội lớn, nhỏ. Là điểm đến hấp dẫn du khách trong và ngoài nước, Huế có nhiều lợi thế: Sự đa dạng và tính liên kết của các di sản, sự kết hợp độc đáo giữa di sản vật thể, phi vật thể và tư liệu, tạo ra một hệ sinh thái văn hóa - lịch sử toàn diện, mở ra cơ hội phát triển đan xen và bổ trợ giữa các lĩnh vực công nghiệp văn hóa.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và kinh tế tri thức, di sản văn hóa không chỉ là vốn quý cần được bảo tồn mà còn là nguồn lực phát triển mới, thông qua kinh tế di sản, du lịch văn hóa, và các sản phẩm sáng tạo, nhờ sự kết hợp giữa công nghệ số và các giá trị văn hóa; tạo động lực cho phát triển bền vững, đồng thời nâng cao nhận thức cộng đồng và sức mạnh mềm quốc gia, giúp mang lại lợi ích kinh tế, tạo việc làm, tăng cường giao lưu văn hóa. Nhưng, hướng phát triển này cũng đòi hỏi sự cân bằng giữa bảo tồn và phát triển.

Chính phủ đã công bố Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 nhằm tạo đột phá cho những ngành kinh tế làm ra các sản phẩm kết hợp yếu tố văn hóa, sáng tạo, công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng, hưởng thụ văn hóa của người dân và phù hợp với mục tiêu hội nhập quốc tế, phát triển bền vững đất nước.

Với Huế, từ năm 2017 thành phố đã có kế hoạch phát triển công nghiệp văn hóa gắn với quảng bá hình ảnh đất nước, con người Huế và cũng xác định: “Tiếp tục tổ chức Festival Huế, Festival Nghề truyền thống Huế theo định kỳ; tổ chức các sự kiện văn hóa nghệ thuật quốc gia, quốc tế tại Huế trở thành các sự kiện thường niên, có uy tín trong nước, khu vực và thế giới”.

Kinh nghiệm từ một số thành phố như Cố đô Kyoto của Nhật Bản cho thấy, tại đây, di sản được khai thác thành công nghiệp sáng tạo, cân bằng giữa truyền thống và hiện đại cùng các cơ chế để thúc đẩy “thương hiệu” Kyoto, nhằm tăng cường khả năng truyền bá thông tin về văn hóa và nghệ thuật. Tại Cố đô Luang Prabang của Lào, phát triển du lịch bền vững gắn chặt với phát triển và bảo tồn di sản thông qua việc huy động cộng đồng địa phương làm chủ thể bảo tồn và thụ hưởng lợi ích, kiểm soát tác động của du lịch lên di sản, cảnh quan và cộng đồng. Những kinh nghiệm này cho thấy, di sản chỉ thực sự phát huy giá trị khi được kết nối với đời sống đương đại qua sáng tạo, công nghệ và mô hình quản trị đa bên.

Với Huế, Festival Huế là minh chứng sống động cho cách biến di sản thành động lực, góp phần thúc đẩy văn hóa và kinh tế - du lịch, đồng thời nâng cao vị thế quốc tế của Huế. Nhưng sau 25 năm, thương hiệu mang tầm quốc tế này vẫn thiên về trình diễn nghệ thuật, những sản phẩm sáng tạo chưa phong phú. Festival Nghề truyền thống Huế chưa đạt mục tiêu đề ra ban đầu là góp phần cứu vãn sự xuống cấp của các làng nghề. Sản phẩm của các làng nghề còn nhỏ lẻ, tự phát, chưa gắn kết việc sản xuất với tiêu thụ, mẫu mã chưa đủ sức cạnh tranh với thị trường cao cấp. Doanh nghiệp nghề vẫn còn ở quy mô nhỏ, thiếu vốn, thiếu liên kết chuỗi, thiếu gắn kết giữa các thành tố trong hệ sinh thái.

Là thành phố lễ hội bốn mùa, nhưng Huế vẫn chưa có show diễn hàng đêm như Tinh hoa Bắc Bộ, Tinh hoa Việt Nam, Ký ức Hội An... trong lúc Huế có trữ lượng văn hóa, lịch sử vô cùng phong phú. Năm Du lịch quốc gia Huế 2025 thành công với nhiều hoạt động có ý nghĩa, thu hút đông đảo du khách, nhưng cơ hội cho những show diễn hằng đêm vẫn chỉ là dự tính. Hay ý tưởng, định hướng xây dựng Huế thành Kinh đô Ẩm thực, Kinh đô Áo dài... vẫn chưa có lộ trình, bước đi phù hợp và bền vững.

Là địa phương tiên phong trong công nghệ số, xác định đây là bước đột phá trong phát triển kinh tế - xã hội, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế được phê duyệt Đề án Chuyển đổi số giai đoạn 2022 - 2025, với mục tiêu số hóa toàn bộ dữ liệu di sản, hướng đến phát triển kinh tế số văn hóa và du lịch thông minh, kỳ vọng kết nối dữ liệu di sản vào hệ sinh thái dữ liệu quốc gia, để di sản Huế trở thành một phần của nền kinh tế tri thức. Đơn vị cũng vừa được vinh danh tại Giải thưởng Chuyển đổi số Việt Nam (VDA) 2025 với hạng mục “Doanh nghiệp, đơn vị sự nghiệp chuyển đổi số xuất sắc” nhưng nhìn tổng thể, đầu ra và tác động thực tế của đổi mới sáng tạo vẫn còn hạn chế.

Công nghiệp văn hóa khả thi góp phần quan trọng vào GDP của Huế. Nhưng giá trị gia tăng còn thấp, đang dừng ở khâu “tham quan - tiêu dùng”, chưa phát triển thành chuỗi “sáng tạo - sản xuất - phân phối - xuất khẩu”. Sự tham gia của cộng đồng hầu như chưa trở thành chủ thể sáng tạo. Làng nghề thiếu lớp thợ trẻ nối nghề. Chưa có cơ chế rõ ràng để chia sẻ lợi ích giữa nhà nước - doanh nghiệp - cộng đồng. Festival Huế chưa thành “chợ sáng tạo văn hóa” để có sản phẩm mới. Một số mẫu hình chớm phát và bộc lộ nhiều triển vọng không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn góp phần bảo tồn, quảng bá văn hóa Huế, có thương hiệu và đậm đà hương vị Huế chưa nhiều, chiến lược đầu tư dài hơi còn hạn chế.

Di sản là nền tảng; sáng tạo là động lực; bảo tồn cần đi đôi với phát triển tinh tế, xanh và bền vững. Huế có nền tảng, có vốn quý về di sản không dễ nơi nào có, nhưng nếu không khéo khai thác, Huế chỉ có thể trở thành một “bảo tàng mở” thay vì một đô thị năng động. Công nghiệp văn hóa ở Huế là cơ hội lớn để biến thành phố di sản thành trung tâm sáng tạo. Tuy nhiên, cần tránh hai cực đoan: Thương mại hóa rẻ tiền và bảo tồn đóng kín.

Con đường phù hợp là phát triển mô hình “sáng tạo dựa trên di sản”, lấy di sản làm chất liệu, dùng sáng tạo và công nghệ để biến thành sản phẩm mới, đồng thời bảo đảm lợi ích cộng đồng và tái đầu tư để bảo tồn. Nếu thực hiện hiệu quả, Huế không chỉ giữ được bản sắc cung đình mà còn là một thành phố vừa cổ kính, vừa hiện đại, vừa di sản, vừa sáng tạo.

Nguyễn Duy Hiền