Chuyển từ 'kế hoạch hóa' sang 'dân số và phát triển'

Phụ nữ dân tộc thiểu số Sơn La trao đổi kiến thức về công tác dân số.

Cải thiện chất lượng dân số vùng cao

Là một tỉnh miền núi, địa hình chia cắt, nhiều địa bàn vùng cao, vùng sâu, vùng xa, biên giới, dân trí không đồng đều, công tác dân số gặp nhiều khó khăn, nhất là về mức sinh có xu hướng giảm nhanh về dưới mức sinh thay thế, tỷ lệ mất cân bằng giới tính khi sinh, tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống khó kiểm soát... Trước thực trạng đó, công tác dân số ngày càng được tỉnh chú trọng triển khai với những giải pháp mang tính thiết thực, quyết liệt, từng bước cải thiện chất lượng dân số vùng cao.

Ông Đinh Anh Tuấn, Chi cục trưởng Chi cục Dân số tỉnh, cho biết: Đơn vị đã tham mưu cho ngành Y tế trình UBND tỉnh thành lập Ban Chỉ đạo công tác dân số và phát triển, thực hiện cơ chế phối hợp liên ngành, điều phối, quản lý các lĩnh vực liên quan. Trong đó, tăng cường sự tham gia của cấp ủy đảng, chính quyền và những người có uy tín trong cộng đồng làm tốt việc tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật về dân số; triển khai các chương trình, đề án, giải pháp về phát triển dân số; phấn đấu thực hiện mục tiêu giảm sinh, duy trì mức sinh thay thế trên địa bàn tỉnh đến năm 2030.

Bên cạnh đó, bộ máy làm công tác dân số trên địa bàn tỉnh không ngừng được củng cố, kiện toàn. Cấp xã đang duy trì 75 trạm y tế, mỗi xã có từ 1 - 6 cán bộ dân số. Tại các thôn, tổ, bản, tiểu khu có 2.229/2.233 cộng tác viên dân số. Đây là những nhân tố quan trọng trong việc triển khai thực hiện các hoạt động công tác dân số ở cơ sở.

Hơn 20 năm là cộng tác viên dân số, anh Sùng A Nhìa, bản Cửa Rừng, xã Co Mạ, chia sẻ: Ngày trước, chúng tôi đi từng nhà chỉ để vận động bà con đặt vòng, dùng biện pháp tránh thai để không sinh con thứ ba. Nhưng giờ thì khác, chúng tôi tư vấn cho các cặp vợ chồng trẻ đi khám sức khỏe tiền hôn nhân, vận động các mẹ bầu đi sàng lọc trước sinh để sinh con khỏe mạnh.

Cán bộ Trạm Y tế xã Quỳnh Nhai truyền thông sức khỏe cho nhân dân.

Hằng năm, tỉnh ưu tiên ngân sách thực hiện các chương trình, đề án về hoạt động công tác dân số, như: Truyền thông về dân số, điều chỉnh mức sinh, nâng cao chất lượng dịch vụ kế hoạch hóa gia đình; mở rộng tầm soát, chẩn đoán điều trị một số bệnh tật trước sinh và sơ sinh; chăm sóc sức khỏe người cao tuổi; kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh; đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao năng lực cán bộ làm công tác dân số... Năm 2025, ngân sách tỉnh bố trí hơn 21,7 tỷ đồng thực hiện các chương trình, đề án về công tác dân số. Giai đoạn 2022-2025, Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi cũng bố trí kinh phí trên 13,6 tỷ đồng thực hiện công tác dân số.

Với các chính sách, giải pháp kịp thời, đến cuối năm 2025, tỷ lệ sàng lọc trước sinh đạt 30%, tăng 5,1% so với năm trước. Các chỉ tiêu về sàng lọc sơ sinh, khám sức khỏe trước khi kết hôn... tăng dần qua từng năm; tỷ lệ tăng dân số tự nhiên còn 1,02%, giảm 0,02% so với năm 2024; tỷ số giới tính khi sinh 117 trẻ trai/100 trẻ gái, giảm so với năm trước (118 trẻ trai/100 trẻ gái)

Bước chuyển tư duy từ Luật Dân số 2025

Luật Dân số số 113/2025/QH15 được Quốc hội thông qua cuối năm 2025 sẽ có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, đánh dấu một bước ngoặt lớn, chuyển trọng tâm từ “Kế hoạch hóa gia đình” (kiểm soát số con) sang “Dân số và Phát triển” (chú trọng toàn diện các mặt quy mô, cơ cấu, phân bố, đặc biệt là chất lượng dân số). Trong đó, điểm mới tập trung ở các nội dung về quyền tự quyết về số lượng và thời gian sinh con, chính sách khuyến khích sinh tại vùng “mức sinh thấp”, chú trọng chất lượng dân số thông qua y tế, thích ứng với già hóa dân số và kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh.

Phụ nữ và trẻ em gái vùng cao Co Mạ được đi học và tham gia nhiều hoạt động xã hội.

Đưa Luật Dân số vào cuộc sống, Sơn La đã ban hành kế hoạch triển khai thi hành Luật trên địa bàn tỉnh, tạo hành lang pháp lý vững chắc cho giai đoạn mới. Đồng thời chủ động kiện toàn bộ máy làm công tác dân số từ cấp tỉnh đến tận thôn, bản, nhất là sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Tiếp tục triển khai thực hiện Chiến lược Dân số Việt Nam giai đoạn 2020-2025, tầm nhìn đến năm 2030 tỉnh Sơn La; Đề án Kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh giai đoạn III (2026-2030) trên địa bàn tỉnh. Đồng thời, triển khai các giải pháp thích ứng với già hóa dân số, chú trọng chăm sóc sức khỏe người cao tuổi, thực hiện các hoạt động giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh, nâng cao vị thế phụ nữ và trẻ em gái; tăng cường truyền thông, giáo dục về bình đẳng giới trong lĩnh vực dân số nhất là tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vùng đặc biệt khó khăn.

Ông Đinh Anh Tuấn, Chi cục trưởng Chi cục Dân số tỉnh, cho biết thêm: Luật Dân số mới thay đổi toàn diện phương thức hoạt động triển khai công tác dân số. Trong đó, đẩy mạnh các hoạt động chăm sóc sức khỏe sinh sản, nâng cao chất lượng dịch vụ kế hoạch hóa gia đình; tăng cường tư vấn, khám sức khỏe tiền hôn nhân, sàng lọc trước sinh và sơ sinh; góp phần nâng cao chất lượng dân số ngay từ giai đoạn đầu của vòng đời.

Hiện nay, mạng lưới y tế đã được bao phủ rộng khắp đến các xã, phường. Tại cơ sở, ngoài 75 trạm y tế cấp xã, các địa phương còn duy trì 125 điểm y tế tại các khu dân cư, giúp người dân thuận lợi hơn trong việc tiếp cận với dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu. Bên cạnh đó, các cấp, các ngành, địa phương chú trọng tuyên truyền nâng cao nhận thức về chăm sóc sức khỏe sinh sản tại vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa.

Giờ học ngoài trời của học sinh điểm trường bản Khâu Pùm, xã Mường Chiên.

Ông Lù Văn Thích, Trạm trưởng Trạm Y tế xã Mường Sại, nói: Là xã vùng khó khăn của tỉnh, nhiều bản vùng cao, việc tiếp cận với dịch vụ y tế hiện đại của một bộ phận người dân còn hạn chế. Ngay sau khi thực hiện sắp xếp, sáp nhập, Trạm đã chủ động bố trí nhân lực, tăng cường công tác tuyên truyền về chăm sóc sức khỏe sinh sản, chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em. Nhất là thường xuyên cập nhật kịp thời các hướng dẫn, chỉ đạo của cấp trên về công tác dân số theo định hướng mới, tăng cường ứng dụng phần mềm quản lý dân số.

Tỉnh ta đặt ra mục tiêu phấn đấu đến năm 2030, duy trì vững chắc mức sinh thay thế (bình quân mỗi phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ có 2,1 con); giảm 50% chênh lệch mức sinh giữa nông thôn và đô thị; tỷ số giới tính khi sinh còn 110,4 bé trai/100 bé gái; tỷ lệ thanh niên được tư vấn khám sức khỏe trước hôn nhân đạt 70%; giảm tối đa tỷ lệ tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống.

Việc chuyển từ trọng tâm “kế hoạch hóa” sang “dân số và phát triển”, sẽ góp phần cải thiện tầm vóc, trí tuệ cộng đồng và là nền tảng vững chắc để Sơn La thực hiện nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân, đưa chỉ số Phát triển con người (HDI) của tỉnh bằng mức trung bình của cả nước.

Thanh Đào