Chuyển đổi số bắt đầu từ… cú chạm

“Công dân số” không còn là khái niệm xa lạ trong đời sống hôm nay. Tuy nhiên, để mỗi người dân hiểu đúng pháp luật, nắm vững công nghệ vẫn là một quá trình cần thời gian. Bởi vậy, việc triển khai “Ngày hội toàn dân học tập số” hưởng ứng Ngày Chuyển đổi số quốc gia năm 2026 càng có ý nghĩa thiết thực, nhất là khi ngày càng nhiều hoạt động trong đời sống được đưa lên môi trường số.

Các sở, ngành, địa phương tiếp tục sâu sát cơ sở, hướng dẫn người dân cài đặt các tiện ích số.

Ngày nay, chiếc điện thoại thông minh đã trở thành vật bất ly thân của nhiều người. Chỉ với một thiết bị, người dân có thể cập nhật thông tin, đặt đồ ăn, thanh toán, thực hiện các giao dịch và giải quyết thủ tục hành chính trực tuyến. Song, một thiết bị thông minh không mặc nhiên tạo ra một công dân số. Để thực sự làm chủ công nghệ, người dân cần được trang bị những kỹ năng thiết thực, từ thiết lập tài khoản, quản lý mật khẩu, thực hiện giao dịch trực tuyến đến nhận diện thông tin giả, phòng tránh lừa đảo và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Điều này càng đáng lưu ý với người cao tuổi, người có thu nhập thấp và người dân ở vùng sâu, vùng xa, nơi điều kiện tiếp cận hạ tầng số còn hạn chế. Với họ, một thao tác tưởng như đơn giản trên môi trường mạng đôi khi vẫn cần người hướng dẫn. Cùng với đó, việc ngày càng có nhiều nền tảng, ứng dụng được đưa vào sử dụng cũng đặt ra yêu cầu phải tổ chức các hệ thống theo hướng đồng bộ, dễ tiếp cận, giảm bớt những thao tác không cần thiết. Người dân cần những tiện ích thực sự thiết thực, thay vì phải cài đặt quá nhiều ứng dụng, phải thao tác bằng nhiều quy trình. Bởi vậy, cơ quan quản lý cần tiếp tục tích hợp, liên thông các nền tảng, lựa chọn những tiện ích cốt lõi để người dân dễ sử dụng, đồng thời khuyến cáo những ứng dụng cần cài đặt, truy cập như: VNeID, i-HaTinh, các dịch vụ an sinh xã hội, dịch vụ công trực tuyến…

Mặt khác, cùng với sự phát triển nhanh của AI và công nghệ số, môi trường mạng đang ngày càng phức tạp. Bên cạnh những tiện ích, người dùng phải đối mặt với tin giả, thông tin sai lệch, các hình thức lừa đảo trực tuyến, mã độc và nguy cơ bị xâm phạm dữ liệu cá nhân. Trong một không gian mà chỉ một cú chạm trên màn hình cũng có thể mở ra một giao dịch, một đường dẫn hoặc nguồn tin thì trang bị kỹ năng số không thể tách rời hiểu biết pháp luật và trách nhiệm với cộng đồng. Bởi vậy, khi bước vào không gian số, điều đầu tiên cần học không chỉ là cài đặt, sử dụng ứng dụng nào mà là hiểu rõ vì sao phải cài đặt, cách nhận biết việc làm đúng quy định của pháp luật. Nói khác đi, phải học luật trước khi học kỹ năng; phải coi trọng điều đúng trước khi nghĩ đến sáng tạo.

Điều 41 của Luật Chuyển đổi số năm 2025 đã quy định về quyền con người, quyền công dân trên môi trường số, trong đó ghi nhận quyền được bảo vệ dữ liệu cá nhân, được phổ cập năng lực số cơ bản và được bảo đảm điều kiện tiếp cận công bằng, an toàn, nhất là đối với các nhóm dễ bị tổn thương. Điều 45 của luật này tiếp tục quy định về văn hóa số, nhấn mạnh các giá trị, chuẩn mực và hành vi ứng xử trên môi trường số phải phù hợp với pháp luật và truyền thống văn hóa Việt Nam. Như vậy, công dân số không chỉ là nhân rộng số người thành thạo sử dụng thiết bị số mà quan trọng là hình thành hệ chuẩn mực ứng xử trên không gian số.

Để biến những yêu cầu ấy thành hành động thực tiễn, Hà Tĩnh đã xác định phương châm: “Đi từng ngõ, gõ từng nhà, hướng dẫn từng người dân kỹ năng số”. Tinh thần ấy được cụ thể hóa bằng Kế hoạch hành động 100 ngày xử lý các điểm nghẽn chuyển đổi số của Ban Chỉ đạo về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tỉnh Hà Tĩnh theo nguyên tắc “6 rõ”: rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ thời gian, rõ kết quả. Đáng chú ý, một trong những yêu cầu được đặt ra là bảo đảm bố trí đủ nhân sự chuyên trách về công nghệ thông tin, chuyển đổi số; đồng thời tổ chức bồi dưỡng, tập huấn kỹ năng số cho cán bộ, công chức, viên chức chuyên trách và kiêm nhiệm.

Người dân phấn khởi sau khi cài đặt thành công i-HaTinh.

Nhưng muốn công cuộc chuyển đổi số đi vào chiều sâu, cần nhìn thẳng vào những điểm nghẽn từ cơ sở. Hiện, toàn tỉnh mới có 26/69 xã, phường bố trí được cán bộ có trình độ chuyên ngành công nghệ thông tin phụ trách chuyển đổi số; các địa phương còn lại phải giao nhiệm vụ cho cán bộ kiêm nhiệm, nhiều trường hợp chưa đúng chuyên ngành. Trong khi đó, chuyển đổi số ở cấp cơ sở không chỉ là vận hành phần mềm hay xử lý văn bản điện tử, mà còn liên quan đến quản trị dữ liệu, bảo đảm an toàn thông tin và tổ chức các hoạt động số phục vụ người dân. Nếu cán bộ cơ sở còn thiếu chuyên môn, việc “cầm tay chỉ việc” cho người dân sẽ không dễ tạo nền tảng vững chắc khi dịch vụ số ngày càng mở rộng.

Cán bộ thôn ở xã Cẩm Xuyên được trang bị kỹ năng giao tiếp, điều hành công việc qua công cụ số.

Cùng nhau lên không gian số, vì thế, không chỉ là cùng nhau học cách sử dụng một ứng dụng mà còn là cùng nhau gỡ những điểm nghẽn từ người dùng đến hệ thống, từ kỹ năng của người dân đến mức độ chính xác, nhanh nhạy của cấp cơ sở. Khi người dân hiểu pháp luật, có kỹ năng và đủ tỉnh táo trước những rủi ro trên mạng; khi cán bộ cơ sở đủ năng lực, trách nhiệm để đồng hành, hỗ trợ người dân, chiếc điện thoại trong lòng bàn tay mới thực sự trở thành công cụ làm cho cuộc sống thuận tiện hơn. Đó cũng là cách để chuyển đổi số đi vào đời sống thực một cách tự nhiên theo sự tiến bộ của xã hội.