Chú trọng kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh

Theo báo cáo tổng kết 10 năm thực hiện Đề án Kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh giai đoạn 2016 - 2025 của Bộ Y tế, tỷ số giới tính khi sinh tại Việt Nam đã từng bước được kiểm soát trên phạm vi toàn quốc. Năm 2016, tỷ số này ở mức 112,2 bé trai/100 bé gái sinh ra sống; có thời điểm tăng lên 114,8 vào năm 2018; đến năm 2025 giảm còn 109 bé trai/100 bé gái sinh ra sống.

Thực tế, tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh không đồng đều giữa các địa phương. Một số tỉnh, thành phố vẫn ghi nhận tỷ số trên 113 - 115 bé trai/100 bé gái, có nơi vượt 118.

Luật Dân số năm 2025 đã nghiêm cấm hành vi lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức; nghiêm cấm thông báo, tiết lộ giới tính thai nhi, trừ trường hợp phục vụ chẩn đoán và điều trị các bệnh liên quan đến giới tính theo quy định của Bộ trưởng Bộ Y tế. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để kiểm soát hành vi lạm dụng dịch vụ y tế, nhất là trong bối cảnh thông tin quảng cáo về xác định giới tính sớm, lựa chọn giới tính phôi thai, thai nhi có thể lan truyền nhanh trên môi trường mạng.

Tuy nhiên, thực thi quy định này không đơn giản. Theo Bộ Y tế, việc thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm còn gặp nhiều khó khăn. Hành vi lựa chọn giới tính thai nhi ngày càng tinh vi; việc thông báo giới tính có thể diễn ra bằng lời nói, ký hiệu, không lưu trong hồ sơ bệnh án nên rất khó thu thập chứng cứ. Trong khi đó, kỹ thuật siêu âm, xét nghiệm, chẩn đoán giới tính thai nhi sớm khá dễ tiếp cận, đặc biệt tại khu vực y tế tư nhân; lực lượng thanh tra chuyên ngành dân số còn mỏng, việc giám sát quảng cáo trên không gian mạng chưa theo kịp thực tiễn.

Đáng chú ý, Việt Nam đang đồng thời đối mặt với nhiều xu hướng nhân khẩu học lớn: mức sinh giảm dưới mức sinh thay thế, già hóa dân số diễn ra nhanh hơn dự báo và mất cân bằng giới tính khi sinh chưa được kiểm soát bền vững. Ba xu hướng này tạo ra tác động cộng hưởng đối với phát triển kinh tế - xã hội: vừa làm suy giảm nguồn cung lao động trong tương lai, vừa làm tăng áp lực an sinh xã hội, chăm sóc dài hạn, y tế, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ bất ổn về cơ cấu dân số theo giới tính.

Dự thảo Đề án Kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh giai đoạn 2026 - 2035 đặt mục tiêu giảm tỷ số giới tính khi sinh xuống dưới 109 bé trai/100 bé gái sinh ra sống vào năm 2030 và đưa về mức cân bằng tự nhiên vào năm 2035. Cùng với đó, 100% tỉnh, thành phố phải thực hiện kiểm tra, giám sát các cơ sở cung cấp dịch vụ trong việc tuân thủ quy định không lựa chọn giới tính thai nhi; 100% xã, phường, đặc khu triển khai hoạt động truyền thông về giảm thiểu mất cân bằng giới tính khi sinh.

Đặc biệt, thông điệp “không trọng nam hơn nữ” cần được đưa vào hương ước, quy ước cộng đồng dân cư, sinh hoạt dòng họ, trường học, nơi làm việc, thay vì chỉ xuất hiện trong các chiến dịch ngắn hạn.

Về lâu dài, nâng cao vị thế phụ nữ và trẻ em gái là giải pháp căn cơ. Khi trẻ em gái có cơ hội học tập, phát triển, việc làm, thu nhập và được tôn trọng trong gia đình, cộng đồng, giá trị của con gái sẽ không còn phải chứng minh bằng khẩu hiệu. Cùng với đó, hệ thống an sinh xã hội, chăm sóc người cao tuổi và hỗ trợ gia đình cần được củng cố để giảm dần tâm lý chỉ trông cậy vào con trai lúc về già.