Chữ hiếu hôm nay

PGS.TS Nguyễn Thị Trâm Anh, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học sư phạm (Đại học Đà Nẵng).

Trong cuộc trò chuyện với Đà Nẵng cuối tuần, PGS.TS Nguyễn Thị Trâm Anh, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm (Đại học Đà Nẵng), cho rằng cần nhìn vào cách người trẻ gìn giữ mối quan hệ với cha mẹ trong những điều kiện sống mới.

* Theo bà, quan niệm về chữ hiếu của người trẻ hôm nay đã khác thế hệ trước ra sao?

- Theo tôi, chữ hiếu của người trẻ hôm nay không khác trước về nội dung cốt lõi, nhưng cách thức thể hiện sẽ khác nhiều. Người trẻ ngày nay có nhu cầu tự lập, lựa chọn nghề nghiệp, nơi sống, người bạn đời và phong cách sống. Sự quan tâm với cha mẹ cũng mang màu sắc của thời đại số và công nghệ. Vì vậy, chữ hiếu không thể chỉ được đo bằng việc “có nghe lời hay không”, “có sống chung hay không” hay “mỗi tháng gửi về bao nhiêu tiền”. Nó còn thể hiện qua việc biết lắng nghe, duy trì kết nối, quan tâm sức khỏe thể chất và tinh thần của cha mẹ, hỗ trợ cha mẹ tiếp cận đời sống hiện đại cũng như chủ động chuẩn bị cho những nhu cầu của tuổi già.

Một nghiên cứu gần đây với người trẻ Việt Nam cho thấy các giá trị truyền thống như gia đình và lòng hiếu thảo vẫn giữ vị trí quan trọng, nhưng đồng thời tồn tại cùng nhu cầu tự chủ, học tập và ổn định nghề nghiệp. Theo tôi, điều đó không nên vội được nhìn nhận là sự “mất gốc”, mà là quá trình tái cấu trúc giá trị trong bối cảnh mới. Có ba giá trị cốt lõi cần được giữ lại, đó là lòng biết ơn, sự kính trọng và trách nhiệm chăm sóc cha mẹ khi cần thiết. Tuy nhiên, cũng cần nhìn lại quan niệm đồng nhất chữ hiếu với sự phục tùng tuyệt đối.

Chữ hiếu bền vững phải được xây dựng trên tình cảm tự nguyện và sự gắn bó hai chiều. Nếu chữ hiếu chủ yếu được duy trì bằng sợ hãi, mặc cảm tội lỗi hay sức ép dư luận, có thể tạo nên sự tuân thủ bên ngoài nhưng lại làm suy giảm sự gần gũi thực sự giữa cha mẹ và con cái.

* Như vậy, có thể nói chữ hiếu đang được “định nghĩa lại” trong đời sống hiện đại? Những yếu tố nào tác động mạnh nhất đến sự thay đổi này, thưa bà?

- Có thể nói chữ hiếu đang được định nghĩa lại, nhưng không phải theo hướng giảm nhẹ trách nhiệm. Đó là sự chuyển dịch từ chữ hiếu dựa nhiều vào vai vế, bổn phận và sự vâng lời sang chữ hiếu dựa trên tình cảm, năng lực chăm sóc và trách nhiệm được thỏa thuận giữa các thành viên. Từ góc độ tâm lý học, có một số yếu tố tác động khá rõ. Trước hết là khoảng cách thế hệ. Xung đột nhiều khi không bắt nguồn từ việc con cái thiếu tình cảm mà do hai thế hệ sử dụng những “ngôn ngữ yêu thương” khác nhau.

Bên cạnh đó là áp lực học tập, việc làm và mưu sinh. Nếu chỉ nhìn vào số lần về thăm nhà hoặc số tiền phụng dưỡng để đánh giá lòng hiếu thảo, chúng ta có thể bỏ qua những áp lực thực tế mà họ đang phải đối diện. Nhu cầu tự lập cũng là một yếu tố quan trọng. Sự tự lập lành mạnh không đối lập với gắn bó gia đình. Ngược lại, một người có khả năng tự chủ, nghề nghiệp và đời sống ổn định thường có điều kiện tốt hơn để chăm sóc cha mẹ lâu dài. Một yếu tố khác là chất lượng mối quan hệ được hình thành từ trước. Chữ hiếu không chỉ đến từ những lời dạy đạo đức mà còn từ ký ức về cách cha mẹ đã yêu thương, tôn trọng và đồng hành cùng con.

Sự chăm sóc chuyên nghiệp giúp người cao tuổi có thêm lựa chọn phù hợp khi gia đình không thể trực tiếp chăm sóc thường xuyên. Ảnh: KHA MIÊN

Nghiên cứu về mô hình “chữ hiếu kép” phân biệt chữ hiếu tương hỗ, xuất phát từ lòng biết ơn và sự gắn bó, với chữ hiếu quyền uy, dựa nhiều vào thứ bậc và nghĩa vụ phục tùng. Chữ hiếu tương hỗ thường thuận lợi hơn cho sự tự chủ và gắn kết bền vững, trong khi chữ hiếu quá nặng về quyền uy có thể trở thành áp lực nếu phủ nhận những nhu cầu chính đáng của người con. Vì vậy, thay vì chỉ hỏi người trẻ “có còn hiếu hay không”, theo tôi, nên đặt câu hỏi rằng họ đang thể hiện trách nhiệm với cha mẹ bằng cách nào, trong điều kiện sống ra sao và mối quan hệ ấy có dựa trên sự tự nguyện, tôn trọng lẫn nhau hay không.

* Có một tâm lý khá phổ biến ở người trẻ là “đi xa đồng nghĩa có lỗi với cha mẹ”. Theo bà, đâu là cách cân bằng giữa cuộc đời riêng với trách nhiệm gia đình?

- Cảm giác này thường xuất phát từ sự xung đột giữa hai hệ giá trị. Càng yêu thương gia đình, người trẻ đôi khi càng dễ day dứt khi không thể đáp ứng trọn vẹn cả hai phía cùng lúc. Mặc cảm tội lỗi cũng có thể bắt nguồn từ những thông điệp tiếp nhận từ nhỏ như “cha mẹ hy sinh tất cả vì con”, “con cái phải ở gần để báo đáp” hay “đi xa là chỉ biết nghĩ cho bản thân”. Cảm giác ấy có thể tăng lên nếu cha mẹ thường xuyên than buồn, so sánh con mình với người khác hoặc đặt toàn bộ niềm vui sống vào sự hiện diện của con cái.

Người trẻ không nhất thiết phải đặt mình trước lựa chọn “hoặc thành công nhưng bỏ cha mẹ, hoặc có hiếu nhưng từ bỏ tương lai”. Điều cần thiết hơn là xây dựng một “kế hoạch trách nhiệm gia đình”. Chẳng hạn, người trẻ có thể trao đổi sớm với cha mẹ về lý do đi xa và kế hoạch tương lai; thống nhất lịch liên lạc, thăm nhà, mức hỗ trợ tài chính phù hợp; theo dõi sức khỏe, bảo hiểm, thuốc men và những nhu cầu thiết yếu của cha mẹ. Nếu sống xa, cũng cần có mạng lưới hỗ trợ gồm anh chị em, họ hàng, hàng xóm hoặc dịch vụ tại địa phương, cùng phương án thích ứng khi cha mẹ đau ốm hay cần người đại diện.

Nhiều khi, sự trưởng thành và thành công của người con chính là một kết quả có ý nghĩa từ những hy sinh của cha mẹ. Điều quan trọng là người trẻ không dùng công việc để biện minh cho sự thờ ơ; đồng thời cha mẹ cũng không nên dùng tình yêu để giữ con bên mình bằng mặc cảm tội lỗi.

* Vậy cha mẹ và con cái cần điều chỉnh kỳ vọng về nhau như thế nào?

- Trước hết, cha mẹ cần chủ động chuẩn bị cho tuổi già, từ chăm sóc sức khỏe, duy trì các mối quan hệ xã hội đến kế hoạch tài chính và trao đổi rõ với con cái về mong muốn được chăm sóc như thế nào. Khi cha mẹ có đời sống tinh thần tương đối độc lập, mối quan hệ với con cái thường bớt phụ thuộc và ít căng thẳng hơn. Về phía con cái, cần chủ động hỏi han, chia sẻ thông tin, giữ lời hứa và tham gia vào các quyết định quan trọng liên quan đến sức khỏe, tài chính, sự an toàn của cha mẹ.

Theo tôi, chữ hiếu trong xã hội hiện đại có thể được hiểu qua ba từ: tôn trọng - trách nhiệm - tương hỗ. Tôn trọng để không áp đặt; trách nhiệm để không thờ ơ; tương hỗ để cha mẹ và con cái đều được nhìn nhận như những con người có nhu cầu, giới hạn và quyền lựa chọn. Khi đó, chữ hiếu trở thành khả năng gìn giữ mối quan hệ gia đình bằng tình thương có hiểu biết.