Chủ động thích ứng với già hóa dân số

Hiện cả nước có hơn 16 triệu người cao tuổi (NCT), tương đương 16% dân số. Theo dự báo của Bộ Y tế, đến năm 2038, Việt Nam sẽ bước sang giai đoạn dân số già khi người từ 60 tuổi trở lên chiếm khoảng 20% dân số.

Già hóa dân số - xu thế không thể đảo ngược

Theo Phó Giám đốc Sở Y tế Đồng Nai Võ Thị Ngọc Lắm, thành phố hiện có khoảng 510 ngàn NCT, dự báo đến năm 2030 con số này sẽ tăng lên khoảng 670 ngàn người. Điều đó đồng nghĩa với áp lực ngày càng lớn đối với hệ thống y tế, an sinh xã hội cũng như mạng lưới chăm sóc NCT tại cộng đồng.

Già hóa dân số không đơn thuần là số NCT ngày càng nhiều hơn mà còn kéo theo sự thay đổi sâu sắc về mô hình bệnh tật. Nếu trước đây bệnh truyền nhiễm là nguyên nhân gây tử vong chủ yếu thì hiện nay các bệnh không lây nhiễm như tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, ung thư, sa sút trí tuệ... đang chiếm tỷ lệ ngày càng cao.

Định hướng phát triển cơ sở dưỡng lão ở phường Long Hưng, thành phố Đồng Nai. Ảnh: ĐPCC

Bác sĩ chuyên khoa I Trần Văn Hiền, Trưởng khoa Khám bệnh - Cấp cứu, Bệnh viện Thuận Mỹ ITO Đồng Nai cho biết: Phần lớn NCT mắc đồng thời nhiều bệnh mạn tính như: tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, béo phì và các bệnh chuyển hóa. Khi mắc nhiều bệnh lý cùng lúc, người bệnh phải sử dụng nhiều nguồn lực hơn từ thuốc men, xét nghiệm, chăm sóc tại nhà đến điều trị biến chứng. Đặc biệt, nếu xuất hiện tình trạng sa sút trí tuệ hoặc lú lẫn, nguy cơ dùng thuốc sai và chi phí điều trị có thể tăng lên gấp nhiều lần.

Một thực tế đáng lưu ý là tuổi thọ trung bình của người Việt Nam hiện đạt khoảng 73,6 tuổi nhưng số năm sống khỏe mạnh chỉ khoảng 65,4 tuổi. Tức là mỗi người Việt trung bình phải trải qua khoảng 8 năm cuối đời trong tình trạng bệnh tật hoặc suy giảm sức khỏe.

Khoảng thời gian ấy không chỉ tạo áp lực cho bản thân NCT mà còn là gánh nặng đối với gia đình và hệ thống y tế. Đây cũng là lý do ngành dân số hiện nay không còn chỉ quan tâm đến việc kéo dài tuổi thọ mà chuyển mạnh sang mục tiêu nâng cao số năm sống khỏe mạnh, giúp NCT duy trì khả năng lao động, sinh hoạt và cống hiến cho xã hội càng lâu càng tốt.

Khi NCT cần nhiều hơn thuốc men

Bệnh tật chưa phải là điều khiến nhiều NCT lo lắng nhất. Sau khi nghỉ hưu, con cái trưởng thành và lập gia đình, nhiều NCT phải đối diện với cảm giác cô đơn trong chính ngôi nhà của mình. Quá trình đô thị hóa, di cư lao động và quy mô gia đình ngày càng thu hẹp khiến ngày càng nhiều người già chỉ sống với bạn đời hoặc sống một mình.

Người thân, nhân viên y tế chăm sóc người cao tuổi ở Bệnh viện Đa khoa Thống Nhất. Ảnh: Hạnh Dung

Ở tuổi 72, chồng mất sớm, hai con trai đều đã có gia đình riêng, bà N.T.H.H. (phường Trấn Biên, thành phố Đồng Nai) vẫn đều đặn tự đi xe đến bệnh viện để khám và lấy thuốc điều trị bệnh đái tháo đường. Khi được hỏi vì sao không nhờ con đưa đi, bà chỉ cười hiền: "Các con đều bận công việc, tôi không muốn làm phiền. Chỉ khi nào không còn đi được nữa mới nhờ đến con".

PGS.TS.BS Nguyễn Văn Trí, Phó Chủ tịch Hội Lão khoa Việt Nam cho biết: Qua nhiều năm làm việc trong lĩnh vực lão khoa, ông nhận thấy "căn bệnh" phổ biến nhất ở NCT hiện nay không phải chỉ là tăng huyết áp, đái tháo đường hay tim mạch mà còn là sự cô đơn. Vì thế, điều NCT cần nhất nhiều khi không phải là thuốc men hay vật chất mà là được lắng nghe, được quan tâm và được cảm nhận mình vẫn có ích đối với gia đình và xã hội.

Các nghiên cứu cũng cho thấy, cô đơn kéo dài làm gia tăng nguy cơ trầm cảm, sa sút trí tuệ, bệnh tim mạch, đột quỵ và tử vong sớm. NCT sống cô lập thường ít vận động, ăn uống thất thường, ngủ không ngon giấc, quên uống thuốc, từ đó khiến các bệnh mạn tính diễn tiến nặng hơn. Bởi vậy, thích ứng với già hóa dân số không chỉ dừng lại ở việc mở rộng dịch vụ khám chữa bệnh mà còn cần quan tâm đến sức khỏe tinh thần, xây dựng môi trường sống thân thiện và tăng cường các hoạt động kết nối cộng đồng dành cho NCT.

Xây dựng xã hội thích ứng với già hóa dân số

Những năm gần đây, Việt Nam đã từng bước chuyển hướng chính sách dân số từ mục tiêu giảm sinh sang duy trì mức sinh hợp lý, nâng cao chất lượng dân số và chủ động thích ứng với già hóa dân số. Luật Dân số năm 2025 cùng nhiều chương trình, đề án về chăm sóc sức khỏe NCT đã tạo nền tảng để các địa phương triển khai đồng bộ các giải pháp phù hợp với tình hình thực tế.

Nhiều người cao tuổi tập thể dục tại Công viên Quảng Trường để rèn luyện sức khỏe cùng những người trẻ. Ảnh: Hạnh Dung

Tại thành phố Đồng Nai, công tác dân số đang đứng trước yêu cầu phải giải quyết đồng thời nhiều vấn đề, từ mức sinh có xu hướng giảm đến tốc độ già hóa dân số ngày càng nhanh. Theo Phó Giám đốc Sở Y tế Võ Thị Ngọc Lắm, số lượng NCT của thành phố sẽ tiếp tục tăng mạnh trong những năm tới, đòi hỏi ngành y tế phải chủ động chuẩn bị nguồn nhân lực, cơ sở vật chất, mạng lưới chăm sóc sức khỏe và các chính sách an sinh phù hợp.

Không chỉ tập trung điều trị bệnh khi NCT nhập viện, ngành y tế đang hướng đến mô hình chăm sóc liên tục, lấy dự phòng làm trọng tâm. Việc quản lý sức khỏe định kỳ, phát hiện sớm bệnh không lây nhiễm, tư vấn dinh dưỡng, phục hồi chức năng, chăm sóc tại cộng đồng và quản lý hồ sơ sức khỏe điện tử sẽ giúp NCT được theo dõi sức khỏe xuyên suốt, hạn chế biến chứng và giảm chi phí điều trị.

Song song với đó, việc xây dựng mạng lưới chăm sóc dài hạn cũng trở thành yêu cầu cấp thiết. Trong bối cảnh nhiều gia đình có ít con, con cái đi làm xa hoặc không còn đủ điều kiện trực tiếp chăm sóc cha mẹ, các mô hình viện dưỡng lão, trung tâm chăm sóc ban ngày, chăm sóc tại nhà, câu lạc bộ NCT hay câu lạc bộ liên thế hệ tự giúp nhau đang ngày càng phát huy hiệu quả.

Đây không chỉ là nơi hỗ trợ chăm sóc sức khỏe mà còn tạo môi trường để NCT giao lưu, rèn luyện thể chất, tham gia các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao và tình nguyện. Khi được duy trì các mối quan hệ xã hội, NCT sẽ cảm thấy mình vẫn có giá trị, giảm nguy cơ cô đơn, trầm cảm và sa sút trí tuệ.

Các chuyên gia cũng cho rằng, già hóa dân số không nên được nhìn nhận như một gánh nặng mà cần coi đây là cơ hội để phát triển "kinh tế bạc" – lĩnh vực kinh tế phục vụ nhu cầu ngày càng đa dạng của NCT. Từ dịch vụ chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng, du lịch nghỉ dưỡng, nhà ở phù hợp đến các sản phẩm công nghệ hỗ trợ NCT đều đang mở ra dư địa phát triển lớn. Đây cũng là hướng đi mà Đồng Nai đang quan tâm nghiên cứu nhằm vừa đáp ứng nhu cầu xã hội, vừa thu hút đầu tư, tạo thêm việc làm và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Hạnh Dung