Chiến sự Iran có thể châm ngòi khủng hoảng lương thực

Tàu thương mại neo đậu ngoài khơi bờ biển thành phố Dubai, Các tiểu vương quốc Arab thống nhất khi hệ thống hàng hải bị gián đoạn tại eo biển Hormuz, ngày 2/3/2026. Ảnh: Anadolu Agency/TTXVN

Thế giới đang tập trung vào Eo biển Hormuz tê liệt do chiến dịch quân sự chung của Mỹ và Israel nhằm vào Iran khiến Tehran đáp trả. Tuyến đường thủy hẹp này vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu thô và khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) từ vùng Vịnh xuất khẩu sang toàn cầu. Tuy nhiên, những mặt hàng dễ bị tổn thương hơn là phân bón cùng lương thực nhập khẩu vô cùng quan trọng đối với các quốc gia vùng Vịnh như Các Tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE), Qatar, Kuwait, Oman, Bahrain và Saudi Arabia.

Thế giới đối mặt cú sốc lương thực mới

Dữ liệu từ công ty Signal Group cho thấy các quốc gia vùng Vịnh đóng góp khoảng 20% sản lượng phân bón chủ chốt được giao dịch trên toàn cầu, gồm amoniac, phốt phát và lưu huỳnh. Trong khi đó, Bloomberg Intelligence cho biết gần một nửa lượng urê giao dịch trên thị trường thế giới, loại phân bón nitơ phổ biến nhất, cũng đến từ khu vực này. Riêng Qatar cung cấp khoảng 1/10 nguồn cung urê toàn cầu.

Theo kênh DW (Đức), khi QatarEnergy tạm ngừng sản xuất sau các cuộc tấn công của Iran vào Ras Laffan - trung tâm khí hóa lỏng (LNG) và phân bón lớn nhất thế giới, hàng trăm nghìn tấn dưỡng chất và nguyên liệu đầu vào thiết yếu cho sản xuất phân bón đã bị đình trệ.

Tác động dây chuyền từ cuộc chiến tại Iran đang làm dấy lên nguy cơ về cú sốc lớn thứ ba đối với an ninh lương thực toàn cầu trong vòng 6 năm qua, sau đại dịch COVID-19 và xung đột Nga - Ukraine.

Kể từ khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch quân sự nhằm vào Iran ngày 28/2, giá phân bón đã tăng từ 10 đến 30%, mặc dù vẫn thấp hơn khoảng 40% so với những tuần sau khi xung đột Nga - Ukraine bùng phát.

Một khu chợ tại Accra, Ghana. Ảnh: THX/TTXVN

Theo Tổ chức Thương mại và Phát triển Liên hợp quốc (UNCTAD), khoảng 1,33 triệu tấn phân bón được vận chuyển qua Eo biển Hormuz mỗi tháng. Vì vậy, việc đóng cửa eo biển này trong 30 ngày có thể đủ để gây ra nguy cơ thiếu nguồn cung và giảm năng suất ở các loại cây trồng cần nhiều phân đạm như ngô, lúa mì và lúa gạo.

Ông Joseph Glauber tại Viện Nghiên cứu Chính sách Lương thực Quốc tế (IFPRI) có trụ sở tại Washington nhận định với DW: "Giá cả tăng cao sẽ ảnh hưởng đến lựa chọn cây trồng. Nông dân có thể chọn trồng loại cây cần ít phân bón hơn thay vì loại cây cần nhiều phân bón chứa nitơ, để tránh chi phí đầu vào cao hơn". Ông Glauber bổ sung rằng người nông dân có thể đơn giản là giảm tổng lượng phân bón sử dụng, nhưng động thái này có thể ảnh hưởng đến sản lượng cây trồng.

Các nhà phân tích cảnh báo thời gian Eo biển Hormuz đóng cửa càng kéo dài, chuỗi cung ứng phân bón toàn cầu càng có nguy cơ tắc nghẽn nghiêm trọng.

Trong một báo cáo công bố đầu tháng này, ngân hàng Hà Lan ING nêu bật: “Nếu tình trạng gián đoạn kéo dài, nguồn cung phân bón sẽ thắt chặt đáng kể tại các khu vực phụ thuộc nhập khẩu lớn như Brazil, Ấn Độ, Nam Á và một số nước thuộc Liên minh châu Âu (EU)”.

Các nhà sản xuất phân bón lớn khác, như Nga, Trung Quốc, Mỹ và Maroc sẽ gặp khó khăn trong việc tăng sản lượng ngay lập tức để bù đắp tình trạng thiếu hụt. Trung Quốc đã áp đặt hạn chế nhập khẩu đối với phân bón phốt phát và nitơ, nhưng hiện có thể bị gây áp lực để nới lỏng.

Ông Glaube lý giải: "Nitơ có thể được sản xuất ở bất cứ nơi nào có khí đốt tự nhiên hoặc than đá, không giống như kali hoặc phốt phát vốn phụ thuộc vào các mỏ khoáng sản để khai thác. Nhưng chi phí cao của khí đốt tự nhiên thực sự là vấn đề".

Giá dầu cũng là mồi lửa cho làn sóng tăng giá thực phẩm

Bơm xăng cho phương tiện tại trạm xăng ở Quezon, Philippines. Ảnh: THX/TTXVN

Ngoài những hạn chế về phân bón, dầu mỏ còn đóng vai trò chủ đạo trong việc định giá thực phẩm, cung cấp năng lượng cho máy móc nông nghiệp, xe tải vận chuyển đến các nhà máy chế biến biến cây trồng thành thực phẩm và hệ thống làm lạnh… Mọi giai đoạn sản xuất thực phẩm hiện đều chịu ảnh hưởng bởi giá năng lượng.

Các nền kinh tế châu Á nơi nhập khẩu phần lớn dầu mỏ vùng Vịnh, như Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc, cũng đang ghi nhận giá nhiên liệu tăng mạnh. Trong khi đó, chính phủ Ấn Độ cam kết đóng băng giá dầu diesel và xăng, bảo vệ người tiêu dùng và vận tải thương mại khỏi chi phí tăng vọt.

Trong cuộc trả lời phỏng vấn Bloomberg vào tuần trước, Giám đốc Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) Kristalina Georgieva cảnh báo rằng việc giá năng lượng tăng 10% trong một năm có thể làm tăng thêm 0,4 điểm phần trăm vào lạm phát toàn cầu và giảm tới 0,2% tăng trưởng kinh tế toàn cầu.

Ông Glauber chia sẻ: "Năng lượng gián tiếp chiếm khoảng 50% chi phí thực phẩm. Sau khi hầu hết các quốc gia trải qua lạm phát thực phẩm cao trong năm 2023/2024, giá cả đã không giảm; chỉ là tốc độ tăng đã giảm".

Những quốc gia chịu tác động mạnh nhất

Nông dân bón phân trên cánh đông lúa tại Eheliyagoda, Sri Lanka. Ảnh: THX/TTXVN

Ấn Độ là một trong những quốc gia dễ bị tổn thương nhất, vì nước này phụ thuộc vào vùng Vịnh để nhập khẩu tới 2/3 lượng phân bón nitơ, bao gồm lượng lớn urê. Tình trạng thiếu phân bón sẽ khiến mùa gieo trồng sắp tới gặp rủi ro, dẫn đến chi phí sản xuất gạo, lúa mì và các loại lương thực thiết yếu khác nuôi sống 1,45 tỷ người tăng cao.

Brazil, một trong những nước xuất khẩu nông sản lớn nhất thế giới, phụ thuộc vào urê có nguồn gốc từ vùng Vịnh để đáp ứng khoảng 40% nhu cầu nitơ của mình. Gián đoạn kéo dài sẽ đe dọa năng suất đậu nành và ngô vào thời điểm nguồn cung toàn cầu đang khan hiếm.

Khu vực châu Phi cận Sahara đối mặt với rủi ro nghiêm trọng nhất về dài hạn. Nhiều quốc gia châu Phi hiện đã sử dụng phân bón với tỷ lệ thấp hơn nhiều so với mức cần thiết để đạt năng suất tốt. Vì vậy, ngay cả những đợt tăng giá nhỏ cũng có thể buộc các hộ nông dân nhỏ phải giảm thêm sử dụng phân bón dẫn tới sụt giảm sản lượng thu hoạch và làm trầm trọng thêm nạn đói.

Các quốc gia vùng Vịnh, nhập khẩu từ 80 đến 90% thực phẩm - từ ngũ cốc và thịt đến sữa và dầu thực vật - cũng phụ thuộc rất nhiều vào Eo biển Hormuz. Việc eo biển này tê liệt kéo dài có thể làm cạn kiệt dự trữ chiến lược trong vòng vài tháng, buộc các quốc gia này phải phân phối theo định mức hoặc chuyển hướng qua Biển Đỏ và Vịnh Oman tốn kém hơn.

Hà Linh/Báo Tin tức và Dân tộc