Chênh vênh Xa Lao

63 hộ dân ở bản Xa Lao (xã Trung Lý, Thanh Hóa) vẫn đang mong chờ được tái định cư ở vùng đất mới để yên tâm sinh sống.

Chúng tôi đến bản Xa Lao (xã Trung Lý) khi bầu trời phía Tây kéo đầy mây đen, gió thổi quật những vạt tre, vầu xuống sát sườn núi… một cơn giông đang đến gần. Bí thư Chi bộ bản Xa Lao Tráng A Páo hối hả cùng gia đình kê thêm chạn, đưa thóc lúa, quần áo và đồ đạc lên cao. Gia súc, gia cầm cũng được dời lên lưng đồi tránh lũ. “Gần 10 năm nay rồi, cứ bước vào mùa mưa lũ là gia đình tôi và người dân cả bản lại tất bật chuẩn bị ứng phó với tình huống xấu nhất. Vất vả lắm” – anh Páo bày tỏ.

Qua lời kể của Tráng A Páo chúng tôi được biết: Nguồn cơn của nỗi lo ấy bắt nguồn từ trận lũ lịch sử xảy ra vào tháng 9/2018. Trong đêm tối, đất đá từ trên núi bất ngờ đổ xuống khiến nhiều hộ dân không kịp trở tay. May mắn không có thiệt hại về người nhưng gần như toàn bộ nhà cửa, tài sản, hoa màu của người dân đã bị nước lũ cuốn trôi.

Anh Páo dẫn chúng tôi ra sườn núi phía sau bản, nơi dấu vết kinh hoàng của trận lũ năm 2018 vẫn còn hiện hữu. Trên sườn đồi là một vết sạt dài khoảng 150m, ăn sâu vào lòng đất. Nhiều vị trí sụt lún tạo thành taluy chênh lệch gần 3m. Phía dưới khu vực này là nơi sinh sống của gia đình anh Páo và 62 hộ dân với hơn 300 nhân khẩu. “Vết nứt ngày càng lớn. Mỗi khi trời mưa lớn, cả bản lại phải cắt cử người thay nhau trông chừng sạt lở. Nhiều hộ dân phía dưới không dám ở nhà mà phải lên nương, lên rẫy dựng lán tạm để tránh nguy hiểm” – anh Páo cho biết.

Không chỉ sống trong nỗi lo sạt lở, cuộc sống của người dân bản Xa Lao còn bị ảnh hưởng bởi nhiều năm nay, cả bản nằm trong diện quy hoạch tái định cư nên việc đầu tư xây dựng gần như bị đình lại. Theo thống kê của địa phương, hơn một nửa số hộ dân bản hiện đang sinh sống trong những ngôi nhà xuống cấp, thậm chí đã có hộ chuyển đi nơi khác, một số hộ khóa cửa chuyển lên nương, rẫy. Trong khi đó, nhiều công trình hạ tầng thiết yếu chưa thể đầu tư đồng bộ do nằm trong vùng quy hoạch.

Khi Xa Lao còn chưa có điện lưới quốc gia, giao thông đi lại còn nhiều trở ngại, sóng điện thoại chập chờn. Hiện người dân phải tự xoay xở bằng các nguồn điện nhỏ lẻ như năng lượng mặt trời hoặc tua bin phát điện tự chế. Nhiều hộ nghèo vẫn phải sinh hoạt dưới ánh lửa đèn. Tâm lý chờ đợi kéo dài khiến người dân không dám đầu tư phát triển kinh tế, trong khi đó, trẻ em phải chịu nhiều thiệt thòi về điều kiện học tập, sinh hoạt…

Ngày 13/7/2022, HĐND tỉnh Thanh Hóa đã ban hành Nghị quyết số 275/NQ-HĐND về chủ trương đầu tư Dự án sắp xếp, ổn định dân cư cho các hộ dân bản Tung, xã Trung Lý, huyện Mường Lát (nay là bản Xa Lao, xã Trung Lý). Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng huyện Mường Lát cũ được giao làm chủ đầu tư, với tổng mức vốn tối đa 18,9 tỉ đồng, thực hiện trong giai đoạn 2022 - 2024. Tuy nhiên đến đầu năm 2026, dự án vẫn chưa thể triển khai.

Trao đổi với UBND xã Trung Lý về tình hình bản Xa Lao, chúng tôi được biết, ngày 20/1/2026, UBND tỉnh Thanh Hóa phê duyệt Đề án “Sắp xếp, ổn định dân cư khu vực có nguy cơ cao xảy ra lũ quét, sạt lở đất tại các xã khu vực miền núi của tỉnh giai đoạn 2026 - 2030”. Theo đó, dự án sắp xếp, ổn định dân cư bản Xa Lao có quy mô 63 hộ, diện tích 4,37 ha, tổng kinh phí dự kiến 40,9 tỉ đồng; trong đó, kinh phí đầu tư hạ tầng 37,8 tỉ đồng, kinh phí xây dựng 63 nhà là 3,15 tỉ đồng. Ngày 10/8/2026, Ban Quản lý dự án đầu tư công trình giao thông tỉnh có văn bản gửi Sở Nông nghiệp và Môi trường Thanh Hóa liên quan đến khu tái định cư bản Xa Lao. Theo đó, Ban đã trình Sở Tài chính thẩm định điều chỉnh chủ trương đầu tư, hiện Sở Tài chính đang thẩm định.

Trao đổi với báo chí, ông Trần Văn Thắng - Chủ tịch UBND xã Trung Lý cho biết: “Xa Lao là bản có địa hình miền núi đặc biệt khó khăn, thường xuyên đối mặt với nguy cơ lũ ống, lũ quét và sạt lở đất. UBND xã đang phối hợp với cơ quan chức năng có thẩm quyền để đẩy nhanh tiến độ tái định cư cho đồng bào Mông sinh sống ở 2 bản Ma Hác và Xa Lao. Ban Quản lý dự án đầu tư công trình giao thông tỉnh đang triển khai các bước để điều chỉnh dự toán và triển khai thực hiện tái định cư cho đồng bào ngay trong năm 2026, qua đó nhằm chấm dứt cảnh lo lắng mỗi khi mùa mưa bão về”.

Cũng nói về vấn đề này, ông Lâu Văn Ngọc - cán bộ kỹ thuật Phòng Điều hành dự án Mường Lát, Ban Quản lý dự án đầu tư công trình giao thông tỉnh Thanh Hóa cho biết: “Theo Đề án 4845 giai đoạn 2021 - 2025, các xã khu vực Mường Lát cũ có 8 dự án tái định cư trên địa bàn. Trong quá trình thực hiện quy trình đầu tư và tìm mặt bằng thì địa hình dốc, nhiều đá, trong khi nguồn vốn có hạn nên không thể triển khai thực hiện. Giai đoạn 2026 - 2030 khi cơ chế đã mở, đặc biệt là tổng mức đầu tư được nâng lên, thì đơn vị đang thực hiện quy trình các bước chuẩn bị đầu tư cho hai bản Xa Lao và Ma Hác”.