Chăm sóc hệ vi sinh đường ruột, hỗ trợ sức khỏe não bộ

Mối liên hệ trục não - ruột

Theo PGS.TS.BS. Nguyễn Xuân Ninh, Phó Viện trưởng, Trưởng Phòng khám chuyên khoa Dinh dưỡng VIAM, Viện Y học ứng dụng Việt Nam, đường ruột có mối liên hệ mật thiết với não bộ thông qua một hệ thống giao tiếp hai chiều được gọi là trục não - ruột.

Não bộ liên tục tiếp nhận thông tin từ đường ruột, đồng thời gửi tín hiệu trở lại để điều hòa hoạt động của hệ tiêu hóa. Mối liên hệ này có sự tham gia của hệ thần kinh ruột, dây thần kinh phế vị, hệ nội tiết, hệ miễn dịch và hệ vi sinh vật đường ruột.

PGS.TS.BS. Nguyễn Xuân Ninh, Phó Viện trưởng, Trưởng Phòng khám chuyên khoa Dinh dưỡng VIAM, Viện Y học ứng dụng Việt Nam.

Hệ thần kinh ruột là mạng lưới thần kinh nằm trong đường tiêu hóa, kiểm soát nhiều chức năng tiêu hóa. Với hơn 500 triệu neuron thần kinh, đây là mạng lưới thần kinh phức tạp và có khả năng xử lý một phần thông tin ngay tại đường ruột. Trong khi đó, dây thần kinh phế vị là một trong những con đường chính truyền thông tin cảm giác từ ruột lên não và đưa tín hiệu từ não trở lại đường tiêu hóa. Hệ miễn dịch tại đường ruột cũng là một mắt xích quan trọng.

Khi niêm mạc đường tiêu hóa bị viêm, các tế bào miễn dịch và những phân tử tín hiệu có thể tác động đến não, làm thay đổi các tín hiệu liên quan đến tâm trạng. Tình trạng viêm đồng thời có thể làm thay đổi hệ vi sinh vật, từ đó tiếp tục ảnh hưởng đến quá trình giao tiếp giữa ruột và não.

Hệ vi sinh vật đường ruột bao gồm vi khuẩn, nấm men và virus. Nghiên cứu đăng trên tạp chí Nature năm 2024 cho biết, hệ vi sinh vật đường ruột và hệ thần kinh trung ương tác động qua lại thông qua trục hệ vi sinh vật - ruột - não. Đối với vai trò điều hòa cảm xúc, trí nhớ và nhận thức, hệ vi sinh vật cũng đóng vai trò quan trọng.

Trục não- ruột và hệ vi sinh vật đường ruột có ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe não bộ. Ảnh AI.

Một số vi sinh vật có khả năng sản sinh hoặc hỗ trợ sản sinh các chất hóa học truyền tín hiệu, đồng thời tạo ra những chất có thể tác động đến não thông qua đường máu. Mối liên hệ này có thể giải thích vì sao trạng thái của đường ruột và cảm xúc thường tác động qua lại. Căng thẳng hoặc cảm xúc mạnh có thể làm thay đổi hoạt động của đường tiêu hóa; ngược lại, những bất thường ở đường ruột cũng có thể ảnh hưởng đến tâm trạng và mức độ căng thẳng.

Đối với nhận thức, hệ vi sinh vật đường ruột có liên quan đến trí nhớ thông qua nhiều cơ chế, trong đó có điều hòa viêm thần kinh, tương tác với các chất dẫn truyền thần kinh và ảnh hưởng đến tính dẻo của các kết nối thần kinh. Rối loạn hệ vi sinh vật đường ruột có mối liên quan với rối loạn nhận thức và các bệnh thoái hóa thần kinh. Tuy nhiên, đây là mối quan hệ phức tạp và hệ vi sinh vật chỉ là một thành phần trong mạng lưới các yếu tố ảnh hưởng đến sức khỏe não bộ.

Những thực phẩm hỗ trợ hệ vi sinh vật đường ruột

Chế độ ăn có vai trò quan trọng trong việc tạo môi trường thuận lợi cho hệ vi sinh vật đường ruột. PGS.TS.BS. Nguyễn Xuân Ninh cho biết, trước hết, cần chú trọng sự đa dạng của thực phẩm thực vật. Rau củ, trái cây, các loại hạt, đậu và cây họ đậu, thảo mộc, gia vị và ngũ cốc nguyên hạt cung cấp chất xơ, là nguồn nhiên liệu cho vi sinh vật, đồng thời cung cấp polyphenol, những hợp chất có đặc tính chống oxy hóa và chống viêm.

Bên cạnh đó, cần bổ sung probiotic (lợi khuẩn) và prebiotic. Probiotic là những vi khuẩn và nấm men sống có lợi cho cơ thể, đặc biệt là hệ tiêu hóa, giúp cân bằng hệ vi sinh đường ruột. Thực phẩm giàu probiotic gồm kim chi, sữa chua, kefir...

Prebiotic là các hợp chất không thể tiêu hóa (chủ yếu là chất xơ hòa tan) đóng vai trò là nguồn thức ăn nuôi dưỡng các vi sinh vật có lợi hay lợi khuẩn trong cơ thể. Thực phẩm giàu prebiotic gồm tỏi, hành tây, tỏi tây, măng tây, chuối, quả mọng, táo, đậu gà, đậu lăng, hạnh nhân, hạt lanh, yến mạch và ngũ cốc nguyên hạt.

Ngoài các loại thực phẩm, cần bổ sung đủ nước cho cơ thể nhằm hỗ trợ quá trình đào thải chất thải, hỗ trợ tiêu hóa và cân bằng hệ vi sinh vật. Tuy nhiên, để hỗ trợ hệ vi sinh, chế độ ăn cần đi cùng lối sống lành mạnh. Duy trì vận động, ngủ đủ giấc và kiểm soát căng thẳng có thể góp phần tạo môi trường thuận lợi cho hệ vi sinh vật. Đặc biệt, không nên sử dụng kháng sinh khi không cần thiết bởi kháng sinh có thể làm suy giảm số lượng và sự đa dạng của vi khuẩn đường ruột có lợi.