Câu Quan họ trao duyên giữa dòng chảy văn hóa Kinh Bắc

Hội Lim, xã Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh không chỉ là lễ hội truyền thống thông thường mà là bức tranh đa diện về lịch sử và văn hóa Kinh Bắc với không gian văn hóa sống động, thể hiện rõ nét những giá trị lịch sử cốt lõi và mối quan hệ bền chặt giữa các làng Quan họ khi thực hành di sản Dân ca Quan họ Bắc Ninh.

Năm 2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa Hội Lim vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, một lần nữa khẳng định giá trị di sản; đồng thời là nỗ lực quan trọng trong công tác bảo vệ di sản này.

Nơi Dân ca Quan họ Bắc Ninh tỏa sáng

Biểu diễn Dân ca Quan họ trên thuyền của các liền anh, liền chị tại hội Lim. Ảnh tư liệu: Thanh Thương/TTXVN

Theo các nguồn tư liệu còn ghi lại, vào thế kỷ XVIII, Hội Lim đã trở thành lễ hội lớn phát triển đến quy mô hội hàng tổng (tổng Nội Duệ, khi đó gồm 6 xã, phường của huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh trước đây). Theo đó, Hội Lim xưa 3 năm mở một lần vào đầu Xuân 13 tháng Giêng, tổ chức trên đồi Lim. Có thể nói Hội Lim là một bức tranh đa diện phản ánh sâu sắc lịch sử và văn hóa Kinh Bắc. Quan trọng nhất, Hội Lim là không gian bảo tồn và phát huy Dân ca Quan họ. Quan họ không chỉ là một phần mà là linh hồn của lễ hội. Các hình thức hát như hát canh, hát trên thuyền, hát lán, hát đối đáp... vừa phô diễn các lề lối, bài bản cổ vừa tạo ra một môi trường lý tưởng để di sản được truyền dạy, thực hành liên tục, xứng đáng với danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO vinh danh.

Nghệ nhân Đỗ Văn Chiến, thôn Lũng Giang, xã Tiên Du, là một trong số anh hai nổi tiếng trong làng, thường xuyên tổ chức các canh hát tại nhà mỗi khi diễn ra Hội Lim đã hơn 10 năm nay. Nghệ nhân cho biết: Hội Lim không chỉ là lễ hội đơn thuần mà du khách đến với Hội Lim còn được đắm mình vào trong không gian văn hóa Quan họ, thông qua lời ca, tiếng hát, trang phục, giao tiếp, văn hóa Quan họ. Để chuẩn bị cho buổi sinh hoạt Quan họ tại hội Lim, ngay từ cuối năm trước, các câu lạc bộ, đặc biệt là các liền anh, liền chị thuộc các làng Quan họ gốc, đã bắt đầu luyện tập miệt mài. Họ ôn lại các làn điệu Quan họ cổ (lề lối) dùng cho hát thờ, hát canh, đồng thời tập luyện các bài hát giao duyên, đối đáp, hát hội mới để làm phong phú thêm tiết mục. Để khi đến với lễ hội toàn bộ không gian văn hóa Quan họ được phô diễn đẩy đủ. Đây cũng là thời điểm các nghệ nhân cao tuổi truyền dạy cho thế hệ trẻ về kỹ thuật hát, cách nhả chữ, luyến láy và đặc biệt là kỹ năng ứng đối trong hát Quan họ. Cùng với đó, các gia đình có điều kiện sẽ chuẩn bị "nhà chứa" để đón tiếp các “bọn” Quan họ khách và tổ chức hát canh vào buổi tối.

Liền anh Nguyễn Hữu Viêm, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Quan họ làng Lũng Giang, xã Tiên Du cho biết: Lũng Giang là làng quan họ gốc nên các thành viên trong câu lạc bộ đã quen với lối sinh hoạt văn hóa Quan họ của cha ông. Bởi vậy, văn hóa Quan họ như mạch nguồn ăn sâu, bám rễ vào những thành viên nơi đây. Đến nay, mỗi người đều có vốn hàng trăm bài Quan họ, biết ca đủ lối, đủ câu, vừa tinh tường nghề chơi vừa hiểu biết sâu sắc mọi phong tục và sự cầu kỳ trong phép tắc ứng xử, giao tiếp. Bên cạnh sinh hoạt thường xuyên hằng tuần, các thành viên trong câu lạc bộ cũng có sự chuẩn bị chu đáo trong buổi hát canh tại "nhà chứa" phục vụ du khách.

Bởi vậy, có thể khẳng định Hội Lim là một bảo tàng sống, nơi các giá trị lịch sử, tín ngưỡng và đặc biệt là Dân ca Quan họ Bắc Ninh được thực hành, bảo tồn và lan tỏa, thể hiện mối quan hệ gắn kết bền chặt và tinh tế giữa các làng Quan họ. Hội Lim, với quy trình thực hành công phu, sự kết hợp hài hòa giữa các nghi lễ truyền thống và hoạt động văn hóa sôi động, đặc biệt là Dân ca Quan họ, đã tạo nên một bức tranh văn hóa đa sắc màu.

Để Hội Lim “đến hẹn lại lên"

Hát Quan họ trên thuyền tại Hội Lim. Ảnh tư liệu: Thanh Tùng/TTXVN

Theo Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Ninh Nguyễn Văn Đáp, nhận thấy giá trị, vai trò của di sản văn hóa lễ Hội Lim trong công cuộc xây dựng và phát triển văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc, tỉnh Bắc Ninh, ngành Văn hóa, xã Tiên Du đã có nhiều chủ trương bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội. Theo đó, sau nhiều năm bị gián đoạn (trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, đế quốc Mỹ), Hội Lim được cộng đồng nhân dân tổ chức lại với sự hỗ trợ, phối hợp hiệu quả từ các cấp chính quyền. Đặc biệt, chủ trương hỗ trợ, tôn vinh các nghệ nhân, câu lạc bộ, làng Quan họ; đưa Hội Lim vào chương trình giáo dục địa phương… đã góp phần bảo tồn, phát huy giá trị di sản. Hoạt động này cũng khẳng định cam kết mạnh mẽ của tỉnh Bắc Ninh với UNESCO về việc giúp Dân ca Quan họ trường tồn và lan tỏa.

“Thời gian tới, nhằm bảo tồn và phát huy giá trị Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia Hội Lim trong thời kỳ mới, tỉnh Bắc Ninh cũng như xã Tiên Du cần duy trì không gian văn hóa truyền thống, tuyên truyền nâng cao nhận thức của cộng đồng địa phương về giá trị Hội Lim, định hướng quảng bá là điểm đến với du khách trong nước và quốc tế khi về với Bắc Ninh. Ngoài ra, cần đưa quy định cụ thể về việc bảo tồn, bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa Hội Lim, định hướng quy mô, đưa Hội Lim trở thành lễ hội mang tính biểu trưng, đặc thù của tỉnh, quốc gia; nghiên cứu tư liệu hóa di sản…”, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Ninh Nguyễn Văn Đáp chia sẻ.

Mùa lễ hội Lim năm 2026 rất đặc biệt với vùng Lim, Đảng bộ, Chính quyền, nhân dân, cộng đồng người yêu Dân ca Quan họ Bắc Ninh đang chuẩn bị cho ngày hội lớn, đồng thời đón Bằng công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ngày 28/2/2026.

Theo ông Dương Minh Ngọc, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Tiên Du, công tác chuẩn bị cho Lễ hội truyền thống vùng Lim, Xuân Bính Ngọ 2026 được triển khai chu đáo. Ngoài khu vực trung tâm với 12 lán trại tổ chức hát Quan họ, Lễ hội còn diễn ra đồng thời tại 7 thôn gồm: Lũng Giang, Lũng Sơn, Duệ Đông, Đình Cả, Duệ Nam, Duệ Khánh, Lộ Bao, trong một không gian sinh hoạt văn hóa Quan họ đặc sắc, tiêu biểu từ hát đối đáp, hát canh, biểu diễn trên sân khấu, hát trên thuyền, hát ở cửa đình, chùa, gia đình nghệ nhân.

Để lễ hội diễn ra an toàn, văn minh, công tác bảo đảm an ninh trật tự được tăng cường. Ban Tổ chức huy động hàng trăm cán bộ, chiến sĩ công an chính quy và khoảng 200 lực lượng bảo vệ an ninh chia thành các tổ bảo đảm an toàn cho người dân du Xuân, dự hội. Ban tổ chức cũng triển khai 14 bãi trông giữ xe và công khai giá vé, bảo đảm minh bạch, tạo thuận lợi và yên tâm cho người dân và du khách thập phương khi trẩy hội.

Thanh Thương (TTXVN)