'Cầu nối công lý' đưa pháp luật đến với đồng bào dân tộc thiểu số

Dấu ấn từ thực tiễn

Kể từ khi hệ thống TGPL được hình thành vào năm 1997, công tác này trở thành một bộ phận không thể thiếu trong tổng thể giải pháp xóa đói, giảm nghèo và bảo đảm công bằng xã hội. Đối với đồng bào DTTS - những người vốn sinh sống tại vùng sâu, vùng xa với trình độ dân trí còn hạn chế và thói quen giải quyết tranh chấp theo phong tục tập quán, TGPL mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc xây dựng "năng lực pháp lý tự chủ" cho cộng đồng.

Dưới góc độ thể chế, Luật TGPL năm 2017 đã tạo ra một bước ngoặt khi thay đổi điều kiện thụ hưởng từ "thường trú" sang "cư trú" tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn, từ đó mở rộng cánh cửa tiếp cận công lý cho hàng nghìn người dân. Cùng với đó, các thủ tục hành chính đã được đơn giản hóa tối đa, cho phép người dân có thể nộp hồ sơ qua nhiều hình thức như trực tiếp, trực tuyến hoặc bưu chính, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho những người yếu thế.

Cán bộ Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Cao Bằng trợ giúp pháp lý cho người dân vùng sâu, vùng xa. Ảnh: Minh Hòa

Những nỗ lực này đã được cụ thể hóa bằng các con số ấn tượng. Theo thống kê mới nhất từ Bộ Tư pháp, tính từ đầu năm 2018 đến cuối tháng 5 năm 2025, các Trung tâm TGPL nhà nước trên toàn quốc đã thực hiện trợ giúp cho hơn 73.000 lượt người DTTS, chiếm gần 30% tổng số vụ việc trên toàn quốc.

Không chỉ dừng lại ở số lượng, chất lượng trợ giúp cũng ngày càng được nâng cao khi nhiều vụ án tham gia tố tụng đã giúp người dân được tuyên mức án nhẹ hơn, thậm chí có những trường hợp được tuyên vô tội hoặc đòi lại được đất đai canh tác bị tranh chấp. Công tác truyền thông cũng được đẩy mạnh thông qua các chương trình trên VTV5, các đường dây nóng tại địa phương, giúp tiết kiệm thời gian và công sức cho người dân khi gặp vướng mắc pháp luật.

Vẫn còn nhiều khoảng trống

Dù đã đạt được nhiều thành tựu đáng ghi nhận, nhưng hành trình mang công lý đến với bản làng vẫn còn gặp phải không ít trở ngại. Một trong những rào cản lớn nhất chính là sự e ngại của người dân khi tiếp cận các cơ quan nhà nước, kết hợp với những hạn chế về ngôn ngữ và cách thức diễn đạt.

Theo Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý, số lượng người thực hiện TGPL biết tiếng dân tộc hiện nay còn rất khiêm tốn, dẫn đến việc phải thông qua phiên dịch viên - những người đôi khi thiếu kiến thức chuyên môn pháp luật, làm ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả truyền tải thông tin và kết quả trợ giúp.

Bên cạnh đó, khoảng cách địa lý và sự thay đổi trong cấu trúc tổ chức cũng tạo ra những thách thức mới. Sau quá trình hợp nhất, dù mạng lưới đã được tinh gọn nhưng việc chỉ còn một số lượng hạn chế các Trung tâm và chi nhánh tại các tỉnh miền núi rộng lớn đã khiến người dân ở vùng sâu khó lòng tiếp cận dịch vụ.

Cán bộ trợ giúp pháp lý tuyên truyền, tư vấn pháp luật cho người dân tại tỉnh Quảng Ngãi. Ảnh: Nguyễn Hương

Hiện nay, vẫn chưa có một cơ chế đủ mạnh để phát huy vai trò của đội ngũ cán bộ cơ sở như trưởng thôn, bản - những người gần dân nhất và có khả năng kết nối hiệu quả nhất giữa người dân với tổ chức TGPL.

Một "khoảng trống" khác đáng lo ngại là sự thiếu hụt trong ứng dụng công nghệ thông tin và kết nối dữ liệu. Hệ thống TGPL vẫn chưa được kết nối đồng bộ với cơ sở dữ liệu DTTS quốc gia, gây khó khăn cho việc nhận diện đúng đối tượng và giám sát việc thực thi chính sách. Hơn nữa, sự phối hợp liên ngành giữa các cơ quan trong việc thực hiện chính sách cho đồng bào DTTS có lúc còn rời rạc, chưa thực sự tạo được sức mạnh tổng hợp để hỗ trợ các nhóm yếu thế một cách toàn diện.

Cần những bước đi đột phá và hoàn thiện

Để hiện thực hóa những mục tiêu của Nghị quyết số 27-NQ/TW về tiếp tục xây dựng, hoàn thiện nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong giai đoạn mới và Nghị quyết số 66-NQ/TW về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, công tác TGPL cần có những bước đi mạnh mẽ và đồng bộ hơn.

Theo Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và TGPL (Bộ Tư pháp), trước hết, cần sớm nghiên cứu để luật hóa quyền được TGPL như một quyền cơ bản của đồng bào DTTS, đồng thời mở rộng đối tượng thụ hưởng đến cả những người thuộc các dân tộc rất ít người để không ai bị bỏ lại phía sau.

Song song với việc hoàn thiện thể chế, việc phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao là yếu tố then chốt. Nhà nước cần có những chính sách ưu đãi thiết thực để thu hút các sinh viên luật và cán bộ trẻ biết tiếng dân tộc về công tác tại các vùng khó khăn. Điều này không chỉ giúp xóa bỏ rào cản ngôn ngữ mà còn nâng cao tính chuyên nghiệp, chất lượng trợ giúp trong các hoạt động tố tụng tư pháp.

Về mặt công nghệ, việc đẩy mạnh chuyển đổi số và đồng bộ hóa cơ sở dữ liệu là yêu cầu cấp thiết để hiện đại hóa hệ thống TGPL, giúp công tác tiếp cận pháp luật trở nên dễ dàng và minh bạch hơn. Ngoài ra, cần quy định rõ trách nhiệm của chính quyền địa phương và các tổ chức đoàn thể trong việc phối hợp truyền thông; xây dựng mạng lưới cộng tác viên rộng khắp tại các thôn bản để kịp thời nắm bắt nhu cầu của người dân.

Việc lồng ghép hiệu quả các chính sách ưu đãi cho người DTTS với hoạt động TGPL sẽ tạo ra một hệ sinh thái hỗ trợ toàn diện, vừa tiết kiệm nguồn lực, vừa nâng cao hiệu quả thực thi. Với sự quan tâm của Đảng và nhà nước cùng những giải pháp quyết liệt, công tác TGPL sẽ tiếp tục là "ngọn hải đăng", bảo vệ công lý và niềm tin cho đồng bào các dân tộc trên mọi miền Tổ quốc.

Dương Cầm