Cắt giảm thủ tục nhưng không đánh đổi an toàn pháp lý

Trước thay đổi trên, ĐBQH Lê Thị Thanh Lam (TP. Cần Thơ) cho rằng, việc bãi bỏ quy định bắt buộc công chứng đối với các giao dịch về quyền sử dụng đất cần được xem xét thận trọng, trên cơ sở đánh giá đầy đủ tác động về pháp lý và kinh tế.

ĐBQH Lê Thị Thanh Lam (TP. Cần Thơ) phát biểu tại phiên thảo luận về định hướng chính sách sửa đổi Luật Đất đai sáng 21/8. Ảnh: Phạm Thắng

Việc bãi bỏ công chứng, chứng thực trong nhiều trường hợp là rất cần thiết nhằm giảm thời gian, chi phí thực hiện giao dịch đối với người dân và doanh nghiệp. Nhưng với giao dịch quyền sử dụng đất - loại giao dịch có giá trị kinh tế lớn, tác động đến nhiều chủ thể và lợi ích xã hội, một sai sót trong giao dịch không chỉ ảnh hưởng đến các bên trực tiếp mà còn có thể kéo theo hệ lụy đối với những giao dịch tiếp theo và sự ổn định của thị trường. Trong khi đó, các dữ liệu quốc gia hiện chưa đồng bộ. Kiểm soát tính hợp pháp trước khi giao dịch quyền sử dụng đất vẫn là yêu cầu hết sức cần thiết của quản lý nhà nước.

Nhìn từ góc độ này, vấn đề đặt ra không chỉ là giữ hay bỏ một thủ tục mà là phải xác định chính xác những khâu kiểm soát cần thiết đối với giao dịch đất đai và tổ chức lại các khâu đó theo hướng hiệu quả hơn. Công chứng, nếu chỉ được xem là một thủ tục hành chính, có thể trở thành đối tượng của yêu cầu cắt giảm. Nhưng đặt trong yêu cầu phòng ngừa tranh chấp, bảo vệ quyền tài sản và bảo đảm tính hợp pháp của giao dịch thì đây còn là một cơ chế góp phần kiểm soát rủi ro.

Vì thế, thay vì bỏ thủ tục công chứng, chứng thực, đại biểu Lê Thị Thanh Lam đề nghị đổi mới cách thức thực hiện. Theo đó, đẩy mạnh số hóa, quy trình liên thông, phát triển công chứng điện tử, ứng dụng công nghệ số để giảm thời gian, chi phí tuân thủ nhưng vẫn bảo đảm chất lượng kiểm soát và tính hợp pháp của giao dịch.

Đây là hướng tiếp cận đáng lưu ý. Cải cách thủ tục hành chính không đơn giản là cắt giảm thủ tục, mà còn là làm cho những thủ tục cần thiết phải được thực hiện nhanh hơn, minh bạch hơn, với chi phí thấp hơn. Muốn vậy, dữ liệu phải trở thành một phần của quá trình cải cách. Đại biểu đề nghị xây dựng công chứng trở thành một cấu phần của hạ tầng quản lý dữ liệu quốc gia về đất đai; kết nối tổ chức hành nghề công chứng với cơ sở dữ liệu đất đai, dân cư, thuế và doanh nghiệp. Khi được kết nối, dữ liệu không chỉ phục vụ xác thực thông tin trong từng giao dịch mà còn góp phần phòng ngừa gian lận, hình thành hệ sinh thái dữ liệu pháp lý phục vụ quản lý nhà nước và phát triển thị trường bất động sản minh bạch hơn.

Nếu các cơ sở dữ liệu được kết nối, chia sẻ theo thẩm quyền, những khâu kiểm tra, xác thực có thể được thực hiện nhanh hơn, hạn chế việc người dân phải cung cấp nhiều lần những thông tin mà cơ quan nhà nước đã có. Điều này cũng cho thấy, yêu cầu chuyển đổi số trong quản lý đất đai không dừng ở việc đưa quy trình giấy tờ lên môi trường điện tử mà là tạo được khả năng kết nối, xác thực và chia sẻ dữ liệu, qua đó nâng cao chất lượng kiểm soát và phòng ngừa rủi ro. Nếu dữ liệu vẫn phân tán, thiếu liên thông thì điện tử hóa thủ tục chưa thể giải quyết căn bản những điểm nghẽn trong quản lý.

Từ câu chuyện rất cụ thể về thủ tục công chứng trong giao dịch quyền sử dụng đất cũng cho thấy, cắt giảm thủ tục chỉ là một phần của cải cách. Điều quan trọng là tạo ra môi trường pháp lý thuận lợi hơn cho người dân, doanh nghiệp nhưng vẫn bảo đảm an toàn giao dịch và hiệu quả quản lý nhà nước.

Với đất đai - lĩnh vực đặc biệt nhạy cảm - hai yêu cầu giảm chi phí tuân thủ và giảm rủi ro pháp lý cần phải được đặt ngang bằng trong thiết kế chính sách. Nếu tiếp tục duy trì công chứng bắt buộc đối với những giao dịch thuộc diện phải công chứng, cần đồng thời số hóa, liên thông dữ liệu, giảm các khâu trung gian và rút ngắn thời gian thực hiện. Ngược lại, nếu xem xét bỏ một khâu kiểm soát, cần đánh giá đầy đủ khả năng của các cơ chế khác trong việc thay thế chức năng phòng ngừa rủi ro của khâu đó.

Đề xuất của đại biểu Lê Thị Thanh Lam vì thế cũng gợi mở một cách tiếp cận rộng hơn trong cải cách thủ tục đất đai: những yêu cầu kiểm soát cần thiết phải được giữ để bảo vệ quyền tài sản và trật tự pháp lý, nhưng phương thức thực hiện phải được đổi mới bằng công nghệ, dữ liệu và quy trình liên thông để giảm thời gian, chi phí cho người dân, doanh nghiệp. Mục tiêu là giảm thời gian, chi phí tuân thủ nhưng không đánh đổi an toàn pháp lý của mỗi giao dịch.