Carbon: Cuộc đua mới của hàng không

Ngành hàng không bước vào cuộc đua mới, nơi carbon trở thành thước đo cạnh tranh. Từ mục tiêu phát thải ròng bằng 0 của ICAO đến cơ chế bù trừ toàn cầu, chuẩn mực vận hành đã thay đổi.

Khi nhiên liệu trở thành thước đo carbon

Suốt nhiều thập kỷ, các hãng bay cạnh tranh bằng đội tàu, đường bay và chi phí vận hành. Nhưng khi ngành bước vào lộ trình phát thải ròng bằng 0, nhiên liệu không còn là hàng hóa đơn thuần. Carbon đang trở thành thước đo mới của năng lực cạnh tranh.

Ông Đỗ Hồng Cẩm, Phó Cục trưởng Cục Hàng không Việt Nam, cho biết, Việt Nam đã sẵn sàng khung chính sách và nền tảng kỹ thuật, mở đường cho SAF từ quy mô nhỏ lẻ sang mở rộng theo chuẩn quốc tế. Ảnh: GCGF

Tổ chức Hàng không Dân dụng Quốc tế (ICAO) đã đặt mục tiêu đưa ngành hàng không quốc tế về mức phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050. Để hiện thực hóa mục tiêu này, ICAO triển khai cơ chế bù trừ và giảm phát thải carbon trong hàng không quốc tế (CORSIA).

Cơ chế này yêu cầu các hãng bay đo lường, báo cáo và bù trừ lượng carbon phát thải vượt ngưỡng. Nhờ đó, phát thải carbon trở thành một phần trong quản trị và vận hành của ngành. Việt Nam đã chính thức tham gia chương trình CORSIA của ICAO từ tháng 1/2026.

Theo số liệu từ Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA), nhiên liệu hàng không bền vững (SAF) có khả năng giảm tới khoảng 80% lượng phát thải carbon trong toàn bộ vòng đời so với nhiên liệu truyền thống.

Tuy nhiên, SAF không chỉ đơn giản là thay dầu mỏ bằng một loại nhiên liệu mới. Mỗi lít SAF phải đáp ứng yêu cầu khắt khe về nguồn gốc nguyên liệu, dữ liệu phát thải, cơ chế chứng nhận và khả năng truy xuất để đảm bảo tính minh bạch và bền vững.

Theo bà Tan Seow Hui, Tổng giám đốc Công ty Nhiên liệu hàng không bền vững Singapore, SAF chỉ có thể phát triển bền vững khi được hỗ trợ bởi hệ thống dữ liệu minh bạch và cơ chế chứng nhận xuyên suốt chuỗi giá trị.

Ngành hàng không vì thế đang chuyển từ việc mua nhiên liệu sang mua khả năng chứng minh lượng carbon được cắt giảm. “Tương lai của SAF phụ thuộc vào quản trị hơn là công nghệ”, bà Tan Seow Hui khẳng định.

Theo ông Nguyễn Thanh Sơn, Phó Trưởng ban Quản lý vật tư của Vietnam Airlines, giá SAF hiện cao hơn từ 2–4 lần so với nhiên liệu truyền thống. Trong cơ cấu chi phí của các hãng hàng không, nhiên liệu thường chiếm khoảng 30%.

Điều này tạo ra nghịch lý: các hãng bay cần SAF để đáp ứng yêu cầu giảm phát thải, nhưng chi phí cao khiến việc mở rộng gặp nhiều trở ngại. Ngược lại, nhà đầu tư lại cần cam kết tiêu thụ dài hạn để mạnh dạn rót vốn. Thị trường vì thế rơi vào tình trạng “con gà – quả trứng”, khi cả bên cung lẫn bên cầu đều chờ nhau bước trước.

Theo bà Nguyễn Thị Phương Hiền, Phó Giám đốc Học viện Chiến lược, bồi dưỡng cán bộ xây dựng thuộc Bộ Xây dựng, trong ngắn hạn, mua tín chỉ carbon vẫn rẻ hơn đáng kể so với SAF.

Tuy nhiên, xu hướng quốc tế đang dịch chuyển từ cơ chế bù trừ phát thải sang giảm phát thải thực chất tại nguồn. Vì thế, SAF được xem là giải pháp khả thi, có thể triển khai ngay trên hạ tầng và đội tàu bay hiện hữu.

Việt Nam trước ngã rẽ carbon

Sự chuyển dịch toàn cầu đang mở ra cơ hội để Việt Nam vượt ra ngoài phạm vi thị trường nhiên liệu. Theo đánh giá tại hội thảo, Việt Nam được xếp vào nhóm các quốc gia ASEAN có tiềm năng đáng kể về nguyên liệu sản xuất SAF.

Nguồn cung có thể đến từ dầu ăn đã qua sử dụng, phụ phẩm nông nghiệp, sinh khối, mỡ động vật và phụ phẩm thủy sản. Đây là lợi thế quan trọng trong bối cảnh nhu cầu nhiên liệu hàng không được dự báo tăng mạnh trong nhiều thập kỷ tới.

Khi bước từ thí điểm sang triển khai lớn, Thái Lan vấp phải thách thức kép: chi phí SAF cao, nguồn cung thiếu ổn định, sự sẵn sàng hạn chế của các bên liên quan và bài toán giữ cam kết dài hạn, bà Paramita Uthasin, Cục Hàng không Thái Lan, cho biết. Ảnh: GCGF

Theo bà Paramita Uthasin, Trưởng phòng Phát triển và Xúc tiến ngành hàng không, Cục Hàng không Thái Lan, ASEAN cần ưu tiên xây dựng tiêu chuẩn chung về tính bền vững, truy xuất nguồn gốc và đánh giá vòng đời phát thải, thay vì cố gắng áp dụng một mô hình giống nhau cho mọi quốc gia.

Nếu dầu mỏ từng là nền tảng cho sự phát triển của ngành hàng không thế kỷ XX, thì carbon đang trở thành đơn vị giá trị mới của thế kỷ XXI. Với Việt Nam, thách thức không chỉ nằm ở việc sản xuất SAF, mà còn ở khả năng xây dựng hệ sinh thái minh bạch để tham gia cuộc chơi toàn cầu.

Trong cuộc đua hiện nay, lợi thế cạnh tranh không còn quyết định trên bầu trời, mà bắt đầu từ năng lực quản lý carbon dưới mặt đất – nơi định hình vị thế của mỗi quốc gia trong ngành hàng không thế giới.

Hải Vân