Cấp cứu ngoại viện: Để 'thời gian vàng' không còn bị bỏ lỡ

Các tình nguyện viên được hướng dẫn tiếp cận người bệnh an toàn - Ảnh: Trung tâm Cấp cứu 115 TPHCM.

Trong cấp cứu y khoa, có một khái niệm được nhắc đến nhiều, đó là "thời gian vàng". Với người bị đột quỵ, nhồi máu cơ tim, chấn thương nặng hay ngừng tim, chỉ cần chậm vài phút, cơ hội cứu sống hoặc phục hồi chức năng có thể giảm đáng kể. Vì vậy, chất lượng của một hệ thống y tế hiện đại không chỉ được đánh giá qua trình độ chuyên môn của các bệnh viện mà còn ở khả năng tiếp cận người bệnh ngay từ khi tai nạn hoặc bệnh lý cấp tính vừa xảy ra.

"Thời gian vàng" không bắt đầu từ bệnh viện

Trong những năm gần đây, TPHCM đã có nhiều nỗ lực phát triển hệ thống cấp cứu ngoài bệnh viện, đầu tư xe cứu thương, mở rộng mạng lưới cấp cứu và ứng dụng công nghệ trong điều phối.

Tuy nhiên, với đặc thù là đô thị đông dân, diện tích rộng, mật độ giao thông cao và số lượng người bệnh rất lớn, cấp cứu ngoại viện vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn. Không ít trường hợp người bệnh mất đi "thời gian vàng" vì xe cấp cứu đến chậm, người dân chưa biết sơ cứu đúng cách hoặc quá trình chuyển viện còn kéo dài.

Thực trạng này đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận cấp cứu ngoại viện như một cấu phần không thể tách rời của hệ thống y tế, thay vì chỉ xem đó là nhiệm vụ của một trung tâm cấp cứu hay một số bệnh viện.

Một quan niệm còn khá phổ biến là việc cứu chữa chỉ thực sự bắt đầu khi người bệnh được đưa vào phòng cấp cứu. Trên thực tế, đối với nhiều bệnh lý cấp tính, quá trình cứu sống đã bắt đầu ngay tại hiện trường.

Người bị ngừng tim cần được ép tim ngoài lồng ngực ngay trong vài phút đầu tiên. Người bị đột quỵ cần được nhận diện sớm và chuyển đến cơ sở điều trị phù hợp trong thời gian tối ưu. Người bị đa chấn thương cần được cố định đúng cách trước khi vận chuyển.

Nếu khoảng thời gian từ khi xảy ra sự cố đến khi tiếp cận được dịch vụ y tế chuyên nghiệp kéo dài quá lâu, những kỹ thuật hiện đại tại bệnh viện cũng khó có thể bù đắp được tổn thương đã xảy ra. Nói cách khác, chất lượng của cấp cứu ngoại viện quyết định rất lớn đến hiệu quả điều trị nội viện.

Những "điểm nghẽn" còn tồn tại

Một trong những khó khăn lớn nhất hiện nay là thời gian tiếp cận hiện trường. TPHCM có lưu lượng phương tiện rất lớn, nhiều tuyến đường thường xuyên ùn tắc, đặc biệt vào giờ cao điểm. Dù xe cứu thương được ưu tiên theo quy định, việc di chuyển trên thực tế vẫn gặp không ít trở ngại.

Bên cạnh đó, nhiều địa chỉ trong các hẻm nhỏ, khu dân cư đông đúc hoặc chung cư cao tầng khiến việc xác định vị trí người bệnh và tiếp cận hiện trường mất thêm thời gian.

Ở chiều ngược lại, không ít người dân khi chứng kiến tai nạn hoặc người bị đột quỵ, ngừng tim lại lúng túng, chưa biết cách sơ cứu ban đầu hoặc ngại can thiệp vì lo ngại rủi ro pháp lý. Có trường hợp người bệnh được đưa lên xe máy hoặc taxi thay vì gọi xe cấp cứu, làm mất cơ hội được xử trí đúng ngay từ đầu.

Ở nhiều quốc gia, cấp cứu ngoại viện được tổ chức như một hệ thống liên thông, trong đó trung tâm điều phối, xe cấp cứu, bệnh viện, lực lượng cảnh sát, cứu hỏa và cộng đồng phối hợp chặt chẽ. Trong khi đó, tại nhiều địa phương, trong đó có TPHCM, mạng lưới này vẫn còn dư địa để tiếp tục hoàn thiện.

Việc kết nối thông tin giữa các đơn vị chưa phải lúc nào cũng đồng bộ. Công tác điều phối còn phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm. Dữ liệu về vị trí xe cứu thương, tình trạng giường cấp cứu hoặc khả năng tiếp nhận của từng bệnh viện chưa được khai thác tối ưu theo thời gian thực.

Khi hệ thống chưa vận hành như một chỉnh thể thống nhất, hiệu quả cấp cứu khó đạt mức cao nhất. Những yếu tố này cộng hưởng với nhau khiến "thời gian vàng" bị rút ngắn đáng kể.

Người dân cần trở thành "mắt xích" đầu tiên

Có một thực tế là phần lớn các ca cấp cứu đều có người chứng kiến trước khi nhân viên y tế đến. Nếu những người này biết cách nhận diện đột quỵ, thực hiện hồi sức tim phổi cơ bản, cầm máu hoặc giữ đường thở thông thoáng…, khả năng sống sót của người bệnh sẽ tăng lên đáng kể.

Điều đó cho thấy cộng đồng chính là "mắt xích" đầu tiên của hệ thống cấp cứu.

TPHCM cần mở rộng các chương trình phổ cập kỹ năng sơ cấp cứu cho học sinh, sinh viên, lái xe, bảo vệ, công nhân, nhân viên văn phòng và người dân tại khu dân cư. Việc đào tạo không cần quá phức tạp nhưng phải thiết thực, dễ nhớ và được thực hành thường xuyên. Một xã hội mà nhiều người biết sơ cứu sẽ tạo nên "lá chắn" quan trọng trước khi xe cấp cứu đến nơi.

Bên cạnh đó, công nghệ có thể tạo bước đột phá cho cấp cứu ngoại viện. Hệ thống điều phối cần tích hợp bản đồ số, định vị GPS, dữ liệu giao thông theo thời gian thực và vị trí của các xe cứu thương để lựa chọn phương án tiếp cận nhanh nhất. Người dân có thể gửi vị trí chính xác qua ứng dụng hoặc cuộc gọi khẩn cấp có định vị, giúp giảm thời gian tìm kiếm.

Xa hơn, có thể xây dựng nền tảng kết nối giữa trung tâm điều phối, bệnh viện và xe cấp cứu để bác sĩ tại bệnh viện nhận được thông tin lâm sàng ngay khi bệnh nhân đang trên đường vận chuyển. Nhờ đó, ê kíp cấp cứu có thể chuẩn bị trước nhân lực, thiết bị và quy trình điều trị phù hợp. Đó là cách nhiều hệ thống y tế tiên tiến đã rút ngắn đáng kể thời gian từ hiện trường đến can thiệp chuyên sâu.

TPHCM cần tiếp tục mở rộng các trạm cấp cứu vệ tinh tại khu vực đông dân cư, các cửa ngõ thành phố, khu công nghiệp, trung tâm thương mại, bến xe và các tuyến giao thông trọng điểm. Việc bố trí lực lượng gần hiện trường sẽ giúp giảm thời gian tiếp cận và tăng khả năng cứu sống.

Song song đó, cần phát huy vai trò của các bệnh viện đa khoa khu vực trong tiếp nhận cấp cứu ban đầu, hạn chế tình trạng mọi ca bệnh đều tập trung về một số bệnh viện tuyến cuối.

"Đưa bệnh viện đến gần người bệnh"

Cấp cứu ngoại viện là lĩnh vực đòi hỏi phản ứng nhanh, kỹ năng cao và khả năng phối hợp hiệu quả. Đội ngũ bác sĩ, điều dưỡng, kỹ thuật viên và lái xe cứu thương cần được đào tạo liên tục về các quy trình cấp cứu hiện đại, giao tiếp với trung tâm điều phối, xử trí tại hiện trường và vận chuyển an toàn.

Bên cạnh đào tạo chuyên môn, cần xây dựng các quy trình chuẩn, diễn tập định kỳ và đánh giá chất lượng dựa trên các chỉ số cụ thể như thời gian tiếp cận hiện trường, thời gian vận chuyển, tỷ lệ hồi sinh tim phổi thành công hay mức độ hài lòng của người dân. Quản lý bằng dữ liệu sẽ giúp hệ thống cải tiến liên tục.

Không chỉ vậy, muốn rút ngắn "thời gian vàng", cần có sự phối hợp đồng bộ giữa ngành giao thông, công an, lực lượng phòng cháy chữa cháy, chính quyền địa phương và các đơn vị quản lý hạ tầng. Việc tạo điều kiện cho xe cứu thương lưu thông, xây dựng làn ưu tiên tại một số tuyến đường trọng điểm, cập nhật dữ liệu giao thông theo thời gian thực và nâng cao ý thức nhường đường của người tham gia giao thông đều có ý nghĩa rất lớn.

Đồng thời, cần nghiên cứu các cơ chế bảo vệ pháp lý phù hợp đối với những người thực hiện sơ cấp cứu thiện chí, góp phần khuyến khích cộng đồng chủ động hỗ trợ người gặp nạn trong khả năng của mình.

Xu hướng của nhiều hệ thống y tế tiên tiến là nâng cao năng lực xử trí ngay tại hiện trường. Xe cấp cứu ngày nay không chỉ là phương tiện vận chuyển mà còn là "phòng cấp cứu di động" với đầy đủ thiết bị, thuốc cấp cứu và khả năng kết nối trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa.

Đó cũng là hướng phát triển mà TPHCM cần tiếp tục đầu tư trong thời gian tới. Khi đội ngũ cấp cứu có thể thực hiện nhiều kỹ thuật ngay trên xe, truyền dữ liệu điện tim, hình ảnh hoặc các thông số sinh tồn về bệnh viện, quá trình điều trị sẽ được bắt đầu sớm hơn, thay vì chờ đến khi người bệnh nhập viện.

Một phút chậm trễ trong cấp cứu có thể đồng nghĩa với hàng triệu tế bào não bị tổn thương, với cơ tim không còn khả năng phục hồi hoặc với một sinh mạng không thể cứu vãn. Vì vậy, nâng cao hiệu quả cấp cứu ngoại viện không chỉ là cải tiến một dịch vụ y tế mà là bảo vệ cơ hội sống của người dân.

Đối với TPHCM, xây dựng hệ thống cấp cứu ngoại viện hiện đại cần được xem là một ưu tiên trong chiến lược phát triển y tế đô thị. Muốn làm được điều đó phải kết hợp đồng bộ nhiều giải pháp: mở rộng mạng lưới cấp cứu vệ tinh, ứng dụng công nghệ số trong điều phối, tăng cường đào tạo nhân lực, nâng cao năng lực sơ cấp cứu của cộng đồng, hoàn thiện cơ chế phối hợp liên ngành và tiếp tục đầu tư phương tiện, trang thiết bị hiện đại.

Khi mỗi cuộc gọi cấp cứu được tiếp nhận nhanh hơn, mỗi xe cứu thương tiếp cận hiện trường sớm hơn, mỗi người dân biết cách hỗ trợ đúng trong những phút đầu tiên và mỗi bệnh viện sẵn sàng tiếp nhận ngay khi người bệnh còn trên đường vận chuyển, "thời gian vàng" sẽ không còn bị bỏ lỡ một cách đáng tiếc.