Căng thẳng Biển Đen đe dọa nguồn cung lương thực toàn cầu

Các cuộc tấn công nhằm vào cảng biển và tàu chở hàng đe dọa dòng chảy ngũ cốc từ một trong những khu vực xuất khẩu lương thực quan trọng của thế giới. Ảnh: AP.

Biển Đen trở thành mối lo về an ninh lương thực

Tại cuộc họp không chính thức của các ngoại trưởng Liên minh châu Âu (EU) ở Ireland ngày 2/9, vấn đề an ninh hàng hải tại Biển Đen đã vượt khỏi phạm vi xung đột Nga-Ukraine để trở thành một mối quan tâm rộng hơn đối với an ninh lương thực quốc tế. Đại diện cấp cao EU về chính sách đối ngoại Kaja Kallas cảnh báo các cuộc tấn công nhằm vào tàu chở ngũ cốc có thể tạo ra “một cú sốc mới” đối với an ninh lương thực toàn cầu. Bà đồng thời ủng hộ sáng kiến thiết lập lệnh tạm ngừng các cuộc tấn công trên Biển Đen.

Điều đáng chú ý là cảnh báo này xuất hiện trong bối cảnh hoạt động vận tải biển tại khu vực đang suy giảm mạnh. Theo Reuters, các cuộc tấn công của Nga trong ngày 1/9 đã nhằm vào cơ sở cảng và hạ tầng xuất khẩu tại tỉnh Odessa, trong đó có khu vực giáp Romania. Các cảng Biển Đen của Ukraine trước chiến tranh đảm nhận phần lớn hoạt động xuất khẩu của nước này, trong khi các tuyến đường thay thế qua sông Danube và đường sắt phía Tây có năng lực thấp hơn đáng kể.

Đại diện cấp cao EU về chính sách đối ngoại Kaja Kallas. Ảnh: Reuters.

Các tuyến vận tải thay thế chưa thể bù đắp

Đây chính là điểm yếu căn bản của hệ thống xuất khẩu nông sản Ukraine. Theo số liệu của Ủy ban châu Âu, trong tháng 7, khoảng 80% lượng ngũ cốc, hạt có dầu và các sản phẩm liên quan của Ukraine vẫn được vận chuyển qua Biển Đen, trong khi các “Hành lang đoàn kết” chỉ đảm nhận khoảng 20%. Điều đó cho thấy dù EU đã xây dựng được mạng lưới đường bộ, đường sắt và đường thủy nhằm duy trì hoạt động thương mại của Ukraine, các tuyến này vẫn chưa thể thay thế vận tải biển về quy mô và chi phí.

Tình trạng ùn tắc trên tuyến Danube đang cho thấy rõ giới hạn đó. Reuters đưa tin số tàu chờ tiếp cận kênh Sulina để vào các cảng Reni và Izmail của Ukraine đã tăng lên khoảng 80 chiếc vào cuối tháng 8. Thiếu hoa tiêu, hạn chế năng lực kiểm tra hàng hóa và các cảnh báo không kích thường xuyên tại khu vực Odessa khiến thời gian vận chuyển kéo dài thêm.

Trong khi đó, hạn hán nghiêm trọng trên sông Danube càng làm giảm khả năng mở rộng tuyến thay thế. Romania đang tìm cách tăng lượng hàng trung chuyển qua lãnh thổ nước này, nhưng ngay cả Bucharest cũng thừa nhận đây là một nhiệm vụ có giới hạn về năng lực. Ngoại trưởng Romania Oana-Silvia Țoiu nhấn mạnh các tuyến vận tải này có ý nghĩa đặc biệt đối với việc bảo đảm nguồn cung ngũ cốc với giá hợp lý cho Trung Đông và châu Phi.

Ngoại trưởng Romania Oana-Silvia Țoiu. Ảnh: S&P Global.

Nga và Ukraine giữ vai trò then chốt trên thị trường lúa mì

Vấn đề vì thế không chỉ nằm ở Ukraine. Nga và Ukraine đều là những mắt xích quan trọng trên thị trường lúa mì thế giới. Theo S&P Global, Nga và Ukraine cung cấp khoảng 27% lượng lúa mì xuất khẩu toàn cầu. Các cuộc tấn công nhằm vào cảng, kho ngũ cốc và tàu thương mại từ tháng 7 đã làm giảm đáng kể năng lực xuất khẩu của khu vực, đúng vào thời điểm hoạt động hậu cần sau thu hoạch bước vào giai đoạn cao điểm.

Những diễn biến trên đã bắt đầu phản ánh vào thị trường. Axios cho biết giá lúa mì đã tăng lên mức cao nhất kể từ đầu năm 2023 trong bối cảnh các cuộc tấn công tại Biển Đen làm gián đoạn xuất khẩu. Hai nước Nga và Ukraine cùng chiếm khoảng 27% lượng lúa mì xuất khẩu toàn cầu, do đó bất kỳ sự gián đoạn kéo dài nào tại khu vực này đều có khả năng nhanh chóng lan sang các thị trường nhập khẩu.

Tuy nhiên, nguy cơ hiện nay không đồng nghĩa thế giới đang đứng trước một cuộc khủng hoảng lương thực tương tự năm 2022. Một số yếu tố chống đỡ đã mạnh hơn so với giai đoạn đầu cuộc xung đột, trong đó có lượng dự trữ ngũ cốc và khả năng điều chỉnh nguồn cung từ các khu vực khác. S&P Global ghi nhận giá lúa mì Biển Đen từng tăng mạnh trong tháng 7 nhưng sau đó giảm trở lại do nhu cầu nhập khẩu yếu hơn và triển vọng mùa vụ thuận lợi.

Điều đáng lo hơn nằm ở khả năng khủng hoảng kéo dài. Nếu tàu thương mại tiếp tục né tránh các cảng Ukraine, lượng nông sản tồn kho sẽ tăng đúng lúc nông dân chuẩn bị cho mùa vụ mới. Theo EFE, trong 12 ngày đầu tháng 8, Ukraine chỉ xuất khẩu khoảng 590.000 tấn ngũ cốc, tương đương khoảng 30% nhu cầu xuất khẩu cần thiết trong giai đoạn này. Các cảng Biển Đen vốn đảm nhận khoảng 90% lượng xuất khẩu của Ukraine đã bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi các cuộc tấn công.

Xuất khẩu đình trệ, nông dân và kinh tế Ukraine chịu sức ép

Đây là một vòng xoáy nguy hiểm. Cảng hoạt động kém khiến nông sản bị tồn đọng; tồn đọng làm thiếu kho chứa; chi phí vận tải tăng làm giá nông sản tại Ukraine giảm, trong khi giá tại các thị trường nhập khẩu có thể tăng. Nông dân vì thế chịu thiệt ở cả hai đầu của chuỗi cung ứng. Nếu tình trạng này kéo dài qua nhiều vụ mùa, hậu quả sẽ không còn đơn thuần là sự gián đoạn thương mại mà có thể ảnh hưởng đến năng lực sản xuất nông nghiệp của Ukraine trong những năm tiếp theo.

Nông nghiệp và xuất khẩu là nguồn thu ngoại tệ quan trọng giúp Ukraine duy trì nền kinh tế trong chiến tranh. Ảnh: Axios

Với Kiev, đây đồng thời là một vấn đề tài chính sống còn. Nông nghiệp và xuất khẩu là nguồn thu ngoại tệ quan trọng giúp duy trì nền kinh tế trong chiến tranh. Khi dòng hàng hóa bị thu hẹp, sức ép lên ngân sách càng tăng trong lúc Ukraine đang phải duy trì chi tiêu quốc phòng ở mức rất cao.

Sức ép này đã thể hiện rõ qua khoảng thiếu hụt 23 tỷ euro mà Ukraine cho biết cần bổ sung trong năm 2026. Tổng thống Volodymyr Zelensky đã đề nghị EU đẩy nhanh một phần khoản vay hỗ trợ 90 tỷ euro dành cho giai đoạn 2026-2027 để giúp Kiev bù đắp khoảng trống tài chính.

Khoản vay 90 tỷ euro của EU thực tế được thiết kế cho cả năm 2026 và 2027, gồm khoảng 30 tỷ euro hỗ trợ ngân sách và 60 tỷ euro phục vụ quốc phòng. Hội đồng EU đã hoàn tất khuôn khổ pháp lý vào tháng 4 và các khoản giải ngân đầu tiên đã được thực hiện từ tháng 6. Vì vậy, tranh luận hiện nay không phải là EU có hỗ trợ Ukraine hay không, mà là hỗ trợ với tốc độ nào và bằng cách nào để không tạo ra khoảng trống tài chính mới trong năm 2027.

Trong bối cảnh đó, việc sử dụng khoảng 210 tỷ euro tài sản Nga bị phong tỏa tiếp tục được đưa ra thảo luận. Reuters cho biết trong những ngày gần đây ngày càng có nhiều nước châu Âu muốn nối lại tranh luận về việc sử dụng số tài sản này để hỗ trợ Ukraine, song các rủi ro pháp lý và nguy cơ Nga trả đũa vẫn khiến một số nước, đặc biệt là Bỉ - nơi phần lớn tài sản được lưu giữ tại Euroclear - thận trọng.

Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky đã đề nghị EU đẩy nhanh một phần khoản vay hỗ trợ 90 tỷ euro dành cho giai đoạn 2026-2027 để giúp Kiev bù đắp khoảng trống tài chính. Nguồn: Euronews

Từ khủng hoảng lương thực đến sức ép di cư

Nhưng nếu chỉ nhìn Biển Đen dưới góc độ tài chính của Ukraine thì vẫn chưa đủ. Điều khiến các ngoại trưởng EU đặc biệt quan ngại là tác động dây chuyền từ lương thực tới bất ổn xã hội và di cư.

Các nước Trung Đông và châu Phi phụ thuộc đáng kể vào nguồn cung ngũ cốc từ khu vực Biển Đen. Khi nguồn cung bị gián đoạn và giá tăng, những quốc gia có ngân sách hạn hẹp sẽ phải trả nhiều hơn cho nhập khẩu lương thực hoặc cắt giảm các chương trình hỗ trợ giá. Trong những xã hội vốn chịu sức ép bởi xung đột, thất nghiệp và biến đổi khí hậu, giá lương thực tăng mạnh có thể nhanh chóng trở thành vấn đề chính trị.

Chính vì vậy, cảnh báo của các quan chức EU về nguy cơ di cư không phải là một kịch bản hoàn toàn tách rời khỏi cuộc khủng hoảng lương thực. Đối với châu Âu, một cú sốc về giá lương thực ở các khu vực dễ tổn thương có thể tạo thêm động lực cho những dòng người tìm kiếm an toàn và sinh kế.

Cuộc khủng hoảng tại Ceuta là lời nhắc nhở rõ ràng về mức độ nhạy cảm của vấn đề này. Hơn 72.000 người đã vượt biên từ Morocco vào Ceuta trong đợt bùng phát hồi tháng 7, khiến thành phố của Tây Ban Nha rơi vào tình trạng quá tải. Đến đầu tháng 9, khoảng 10.000 người vẫn còn ở lại trong các khu tạm cư hoặc phân tán trong thành phố.

Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sánchez. Ảnh: AP.

Tuy nhiên, cần thận trọng khi liên hệ trực tiếp cuộc khủng hoảng Ceuta với nguy cơ thiếu ngũ cốc. Hiện chưa có bằng chứng cho thấy làn sóng di cư này bắt nguồn từ tình trạng thiếu lương thực do chiến sự Biển Đen. Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sánchez cũng cho biết chưa có bằng chứng cụ thể chứng minh Morocco chủ động tổ chức dòng người vượt biên.

Biển Đen và bài toán an ninh của châu Âu

Điều có thể nói chắc chắn hơn là hai cuộc khủng hoảng - lương thực và di cư - có thể bổ trợ cho nhau trong việc tạo ra sức ép chính trị đối với châu Âu. Khi giá lương thực tăng, bất ổn tại các nước đang phát triển có thể gia tăng; nếu đồng thời xuất hiện các yếu tố xung đột, thất nghiệp hoặc khí hậu cực đoan, động lực di cư có thể mạnh hơn. Khi đó, vấn đề an ninh lương thực trở thành một phần của bài toán an ninh châu Âu.

Khủng hoảng lương thực và di cư có thể bổ trợ cho nhau trong việc tạo ra sức ép chính trị đối với châu Âu. Ảnh: Guardian.

Trong một thế giới mà xung đột địa chính trị, biến đổi khí hậu và những cú sốc chuỗi cung ứng ngày càng đan xen, một cuộc tấn công nhằm vào một cảng biển ở Ukraine có thể nhanh chóng tạo ra những hệ quả cách xa hàng nghìn kilômét.Và đó cũng là lý do vấn đề Biển Đen đang được nhìn nhận không chỉ như một mặt trận của cuộc chiến Nga-Ukraine, mà như một phép thử đối với khả năng của châu Âu và cộng đồng quốc tế trong việc bảo vệ những tuyến giao thương thiết yếu - trước khi một cuộc khủng hoảng an ninh khu vực biến thành một cuộc khủng hoảng kinh tế và lương thực toàn cầu.