Canada xoay trục thương mại trước sức ép từ Mỹ

Thủ tướng Canada Mark Carney hội đàm cùng Tổng thống Mỹ Donald Trump trong chuyến thăm Washington tháng 10/2025. Ảnh: Nhà Trắng

Trong nhiều thập niên, nền kinh tế Canada ngày càng gắn chặt với Mỹ. Biên giới chung, khoảng cách địa lý ngắn, hệ thống kết cấu hạ tầng xuyên biên giới và hàng loạt hiệp định thương mại đã tạo nên một trong những mối quan hệ kinh tế song phương sâu rộng nhất thế giới.

Nhưng quan hệ này đang chịu sức ép lớn kể từ khi Tổng thống Donald Trump trở lại Nhà Trắng. Chính sách thuế quan của Washington, những chỉ trích nhằm vào Hiệp định Mỹ - Mexico - Canada (USMCA) và những tuyên bố gây tranh cãi về Canada đã khiến Ottawa phải xem xét lại mức độ phụ thuộc vào thị trường Mỹ.

Trong bối cảnh này, các chuyên gia nhận định đa dạng hóa thương mại đã trở thành một trong những ưu tiên trong nhiệm kỳ của Thủ tướng Mark Carney. Chính phủ Canada đang tìm cách mở rộng quan hệ với nhiều nền kinh tế, đồng thời đầu tư vào kết cấu hạ tầng để đưa hàng hóa tới những thị trường xa hơn.

Mỹ là thị trường khó thay thế

Mức độ phụ thuộc của Canada vào Mỹ không chỉ xuất phát từ quy mô nền kinh tế Mỹ mà còn từ vị trí địa lý và lịch sử hội nhập của hai nước.

Hai quốc gia có đường biên giới dài, các tuyến đường bộ, đường sắt và đường ống kết nối trực tiếp, trong khi chuỗi cung ứng của nhiều ngành công nghiệp đã được xây dựng xuyên biên giới qua nhiều thập niên.

Canada cung cấp cho Mỹ nhiều loại hàng hóa quan trọng như năng lượng, khoáng sản, gỗ, nông sản và các sản phẩm công nghiệp. Ngược lại, doanh nghiệp và người tiêu dùng Canada phụ thuộc đáng kể vào hàng hóa, linh kiện và dịch vụ từ Mỹ.

Chính sự đan xen này khiến việc chuyển hướng thương mại không thể diễn ra nhanh chóng, ngay cả khi các doanh nghiệp Canada có động lực tìm kiếm thị trường mới.

Sức ép càng gia tăng sau khi đàm phán thương mại Mỹ - Canada đổ vỡ trong tháng 8. Ngày 21/8, Mỹ áp mức thuế 50% đối với khoảng 20 tỷ USD hàng hóa Canada, trong khi Ottawa tuyên bố sẽ áp các biện pháp đáp trả. Những mức thuế mới chỉ ảnh hưởng đến một phần xuất khẩu của Canada sang Mỹ nhưng làm gia tăng nguy cơ căng thẳng thương mại lan sang các lĩnh vực khác.

Trong bối cảnh đó, chính phủ của Thủ tướng Carney đang phải cân bằng hai mục tiêu: duy trì quan hệ kinh tế với đối tác lớn nhất và giảm mức độ dễ tổn thương trước các quyết định chính sách từ Washington.

Chiến lược đẩy mạnh đa dạng hóa thương mại

Kể từ khi nhậm chức tháng 3/2025, ông Carney đã đi thăm hơn 20 quốc gia, trong đó có chuyến thăm Trung Quốc đầu tiên của một thủ tướng Canada kể từ năm 2017 và chuyến thăm Ảrập Xêút đầu tiên kể từ năm 2000.

Những dấu hiệu ban đầu cho thấy chiến lược này đã tạo ra một số thay đổi. Theo số liệu của Chính phủ Canada, xuất khẩu sang các thị trường ngoài Mỹ tăng 11,1% trong năm ngoái, trong khi xuất khẩu sang Mỹ giảm 3,7%.

Gần một phần ba lượng hàng xuất khẩu của Canada hiện được đưa tới các thị trường ngoài Mỹ - mức cao nhất trong 4 thập niên. Ông Carney đặt mục tiêu tăng gấp đôi xuất khẩu sang các thị trường ngoài Mỹ vào năm 2035.

Tuy nhiên, đối với Canada, mở rộng thị trường xuất khẩu không đơn giản là ký thêm các hiệp định thương mại. Một số chuyên gia cho rằng quy mô kinh tế và khoảng cách địa lý giữa hai nước giải thích phần lớn mức độ giao thương hiện nay. Việc Canada có thể tăng xuất khẩu sang các thị trường khác không đồng nghĩa với việc những thị trường đó có thể nhanh chóng thay thế Mỹ.

Một trong những trở ngại lớn là cơ sở hạ tầng. Trong nhiều thập niên, mạng lưới vận tải của Canada được phát triển để phục vụ trao đổi thương mại với Mỹ. Nếu muốn đưa hàng hóa tới châu Á, châu Âu hoặc những thị trường khác, Canada cần thêm cảng biển, đường sắt, đường ống và các tuyến vận tải có khả năng kết nối hiệu quả với những khu vực này.

Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng đối với năng lượng và khoáng sản. Canada có nguồn tài nguyên lớn nhưng khả năng đưa các sản phẩm này tới những khách hàng ngoài Mỹ vẫn bị giới hạn bởi năng lực vận chuyển và hạ tầng xuất khẩu.

Thủ tướng Carney vì thế đã thúc đẩy việc phát triển các tuyến xuất khẩu mới. Mục tiêu không phải là cắt đứt thương mại với Mỹ mà tạo thêm lựa chọn cho doanh nghiệp Canada, qua đó giảm rủi ro nếu quan hệ với Washington tiếp tục bất ổn.

Tuy nhiên, để thay đổi cấu trúc thương mại được hình thành trong nhiều thập niên, Canada sẽ cần thời gian và đầu tư lớn.

Những thị trường tiềm năng

Trung Quốc là một trong những thị trường mà Ottawa đang chú ý. Với nền kinh tế và dân số lớn, Trung Quốc có nhu cầu đối với nhiều mặt hàng Canada có thế mạnh, từ nông sản đến năng lượng và khoáng sản.

Đầu năm nay, Thủ tướng Carney tới Bắc Kinh với mục tiêu xây dựng một “quan hệ đối tác Canada - Trung Quốc mới”. Hai nước sau đó đạt đã một số thỏa thuận nhằm cải thiện khả năng tiếp cận thị trường của nhau, trong đó có việc Canada mở cửa với khoảng 49.000 xe điện Trung Quốc theo mức thuế ưu đãi hơn, trong khi các sản phẩm nông nghiệp Canada có thêm cơ hội tiếp cận thị trường Trung Quốc.

Dù vậy, Canada vẫn phải tính đến những rủi ro liên quan đến phụ thuộc quá mức vào bất kỳ thị trường đơn lẻ nào. Các vấn đề về tiếp cận thị trường, sở hữu trí tuệ, quy định thương mại và an ninh chuỗi cung ứng khiến Trung Quốc khó trở thành phương án thay thế trực tiếp cho Mỹ.

Ấn Độ cũng được Ottawa xem là một thị trường tiềm năng. Nền kinh tế đang phát triển nhanh và dân số lớn tạo ra nhu cầu đối với năng lượng, lương thực và nhiều loại nguyên liệu mà Canada có khả năng cung cấp. Trong bối cảnh sức ép thuế quan từ Tổng thống Donald Trump gia tăng, Canada và Ấn Độ đã quay lại bàn đàm phán một hiệp định đối tác kinh tế toàn diện. Sau chuyến thăm New Delhi của ông Carney hồi tháng 3, hai bên cam kết hoàn tất thỏa thuận vào cuối năm nay.

Châu Âu cũng là lựa chọn tự nhiên khác. Canada và Liên minh châu Âu đã có Hiệp định Thương mại tự do Canada - EU (CETA), tạo nền tảng pháp lý để mở rộng trao đổi.

Tuy nhiên, quy mô thương mại hiện tại cho thấy EU cũng khó có thể nhanh chóng thay thế Mỹ. Một số chuyên gia cho rằng hai nền kinh tế Canada và châu Âu có cơ cấu tương đối tương đồng ở nhiều lĩnh vực. Điều đó đồng nghĩa Canada không phải lúc nào cũng có những sản phẩm mà châu Âu đang thiếu, trong khi doanh nghiệp châu Âu cũng đã có mạng lưới cung ứng tương đối hoàn chỉnh.

Vì vậy, châu Âu có thể trở thành một trụ cột quan trọng hơn trong chiến lược đa dạng hóa, nhưng khó đóng vai trò tương đương với Mỹ trong thời gian ngắn.

Bài toán cân bằng với Washington

Việc tìm kiếm đối tác mới có thể giúp Canada tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc thương mại, nhưng đây là quá trình dài hạn. Ottawa cần đầu tư vào hạ tầng, mở rộng năng lực xuất khẩu, đàm phán các thỏa thuận thương mại và giúp doanh nghiệp xây dựng mạng lưới khách hàng mới. Quan trọng hơn, Canada phải tìm được sự cân bằng giữa đa dạng hóa và duy trì mối quan hệ kinh tế với Mỹ.

Theo các nhà phân tích, dù mở rộng quan hệ với các đối tác khác, Ottawa dường như không theo đuổi mục tiêu thay thế Mỹ bằng một đối tác duy nhất. Thay vào đó, Canada đang tìm cách xây dựng một mạng lưới thương mại rộng hơn, trong đó Mỹ vẫn là đối tác quan trọng nhưng không còn là lựa chọn gần như duy nhất. Nếu Canada thành công trong việc mở rộng quan hệ với châu Á, châu Âu và các khu vực khác, nền kinh tế nước này có thể giảm dần mức độ phụ thuộc vào một đối tác duy nhất.

Đó cũng là mục tiêu thực tế hơn so với việc tìm kiếm một “nước Mỹ thứ hai”: tạo ra đủ lựa chọn, để những thay đổi chính sách ở phía Nam không còn có thể gây tác động quá lớn tới nền kinh tế của mình.