Canada định hình lại chiến lược kinh tế trước sức ép thuế quan

Quang cảnh cảng hàng hóa tại Los Angeles, Mỹ. Ảnh: THX/TTXVN phát 

Căng thẳng thương mại kéo dài với Mỹ đang tạo sức ép ngày càng lớn lên nền kinh tế Canada, nhưng đồng thời cũng buộc nước này phải đẩy nhanh chiến lược từng được định hình từ trước: tăng năng lực sản xuất trong nước, sử dụng sức mua của chính phủ để hỗ trợ doanh nghiệp nội địa và mở rộng thị trường xuất khẩu ngoài Mỹ.

Những diễn biến mới nhất cho thấy Canada đang chuyển dần từ ứng phó ngắn hạn bằng thuế quan sang những điều chỉnh có tính cơ cấu nhằm giảm mức độ phụ thuộc vào đối tác lớn nhất này.

Theo Bộ Tài chính Canada, nước này sẽ chính thức áp mức thuế 15%, 25% và 50% đối với lượng hàng hóa nhập khẩu từ Mỹ trị giá 27,6 tỷ CAD (20 tỷ USD), tương ứng với các mức thuế mà Washington áp dụng đối với hàng hóa Canada từ ngày 8/9. Các biện pháp này sẽ tập trung vào thép, nhôm, sữa, thiết bị gia dụng, máy móc nông nghiệp, giấy, nhựa và hàng điện tử.

Chính phủ Canada cho biết đây là biện pháp đáp trả theo nguyên tắc “từng đô la và từng mức thuế một”, trong bối cảnh các cuộc đàm phán thương mại với Mỹ chưa đạt được thỏa thuận. Tuy nhiên, những động thái gần đây cho thấy chính sách của Ottawa đang đi xa hơn việc trả đũa bằng thuế quan.

Thủ tướng Mark Carney ngay đầu tháng 9 đã công bố khoản đầu tư hơn 4,7 tỷ CAD để VIA Rail mua và bảo dưỡng 313 toa tàu khách thế hệ mới của Alstom Canada. Theo Văn phòng Thủ tướng Canada, đây là lần đầu tiên trong 40 năm qua toa tàu khách của VIA Rail sẽ được sản xuất tại Canada. Dự án dự kiến tạo gần 700 việc làm tại Ontario và Quebec, mang lại hơn 1,6 tỷ CAD lợi ích kinh tế và huy động mạng lưới hơn 900 nhà cung cấp Canada.

Thông điệp được Chính phủ Canada đưa ra khá rõ là muốn trở thành “khách hàng tốt nhất của chính mình”, sử dụng các hợp đồng mua sắm công để tạo thị trường cho doanh nghiệp, người lao động và nguyên vật liệu trong nước.

Đây được coi là một phần của chính sách “Mua hàng Canada” được triển khai từ cuối năm 2025. Theo Bộ Dịch vụ công và Mua sắm Canada, ban đầu các quy định ưu tiên nhà cung cấp và hàm lượng Canada được áp dụng đối với những hợp đồng liên bang chiến lược từ 25 triệu CAD trở lên. Từ tháng 6/2026, ngưỡng này được hạ xuống còn 5 triệu CAD, qua đó mở rộng đáng kể số lượng gói mua sắm có thể áp dụng ưu tiên đối với doanh nghiệp Canada.

Nếu thuế quan là công cụ phòng vệ bên ngoài, thì chính sách mua hàng Canada đang được sử dụng như một công cụ củng cố năng lực sản xuất bên trong. Chính phủ liên bang mỗi năm mua hàng chục tỷ CAD hàng hóa và dịch vụ, tạo ra một nguồn cầu đủ lớn để tác động tới quyết định đầu tư của doanh nghiệp. Chính sách này cũng ưu tiên sử dụng thép, nhôm, gỗ và các sản phẩm sản xuất tại Canada trong những dự án lớn.

Áp lực phải thay đổi càng rõ hơn khi các số liệu mới nhất cho thấy thị trường lao động Canada bắt đầu mất động lực. Theo Cơ quan thống kê Canada, nền kinh tế mất 42.000 việc làm trong tháng 8, khiến tỷ lệ có việc làm giảm xuống 60,8%, trong khi tỷ lệ thất nghiệp giữ ở mức 6,4%. Đáng chú ý, việc làm trong ngành sản xuất lại tăng 22.000, tương đương 1,2%, trong lúc nhiều ngành dịch vụ, tài nguyên và tiện ích giảm việc làm.

Chưa thể coi toàn bộ sự sụt giảm việc làm là do cuộc xung đột thương mại. Tuy nhiên, cơ quan thống kê lưu ý rằng các ngành phụ thuộc vào nhu cầu xuất khẩu từ Mỹ đang hoạt động trong môi trường ngày càng bất định do những thay đổi trong chính sách thương mại của Washington.

Ở cấp doanh nghiệp, sức ép thuế quan cũng đang làm thay đổi những chuỗi cung ứng vốn được hình thành qua nhiều thập kỷ.

Theo Hãng thông tấn Canada, mức thuế cao của Mỹ đối với len thô và một số sản phẩm len khiến nhiều nhà sản xuất Canada không còn thấy việc đưa nguyên liệu sang Mỹ chế biến rồi nhập trở lại là lựa chọn kinh tế.

Một số doanh nghiệp đang chuyển hoạt động xử lý len sang các thị trường khác, trong khi giới sản xuất kêu gọi xây dựng thêm năng lực chế biến ngay tại Canada.

Hiện tượng này không chỉ xuất hiện ở một ngành nhỏ. Nhiều doanh nghiệp Canada đang tìm cách cắt giảm lượng hàng mua từ Mỹ, tìm nhà cung cấp thay thế và hướng tới các thị trường khác. Một số doanh nghiệp đã đặt mục tiêu giảm đáng kể tỷ trọng nguyên liệu nhập từ Mỹ trong những năm tới.

Sự dịch chuyển cũng bắt đầu thể hiện trong số liệu thương mại.

Số liệu trong tháng 7 của Cơ quan thống kê Canada cho thấy xuất khẩu hàng hóa của Canada sang Mỹ giảm 6,6%, mức giảm mạnh nhất kể từ tháng 4/2025. Ngược lại, xuất khẩu sang các thị trường ngoài Mỹ tăng 7,4% tháng thứ ba liên tiếp và đạt mức kỷ lục 25,6 tỷ CAD. Tỷ trọng các thị trường ngoài Mỹ đã lên tới 33,7% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Canada.

Đáng chú ý, xuất khẩu sang Trung Quốc, Đức, Mexico và Hàn Quốc đều ghi nhận mức tăng, cho thấy doanh nghiệp Canada đang chủ động tìm thêm đầu ra trong bối cảnh quan hệ thương mại với Mỹ trở nên khó dự đoán hơn.

Các con số này chưa đồng nghĩa với việc Canada có thể nhanh chóng thay thế thị trường Mỹ. Khoảng 2/3 hàng xuất khẩu của nước này vẫn hướng về phía Nam biên giới và hai nền kinh tế có mức độ tích hợp đặc biệt sâu trong các ngành ô tô, năng lượng, thép, nhôm, nông nghiệp và sản xuất công nghiệp. Do vậy, chiến lược của Canada hiện không hẳn là “tách khỏi Mỹ”, mà là giảm rủi ro từ việc phụ thuộc quá lớn vào một thị trường duy nhất.

Theo Bộ Tài chính Canada, song song với thuế trả đũa, Chính phủ Canada đã công bố thêm các biện pháp hỗ trợ người lao động và doanh nghiệp chịu ảnh hưởng của thuế Mỹ, trong đó có các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ và quỹ thúc đẩy đa dạng hóa thị trường. Nếu nhìn rộng hơn, thì cuộc xung đột thương mại hiện nay đang trở thành chất xúc tác cho một sự điều chỉnh chính sách kinh tế lớn hơn tại Canada.

Mô hình trước đây dựa nhiều vào lợi thế tiếp cận gần như không rào cản đối với thị trường Mỹ đang được bổ sung bằng ba trụ cột: củng cố năng lực sản xuất trong nước, sử dụng mua sắm công để hình thành nhu cầu cho doanh nghiệp Canada và đa dạng hóa các thị trường cũng như chuỗi cung ứng quốc tế.

Quá trình này sẽ cần nhiều năm và có thể làm tăng chi phí trong ngắn hạn. Canada cũng khó xây dựng đầy đủ năng lực thay thế tất cả các khâu đang nằm tại Mỹ. Việc Chính phủ Canada vẫn duy trì cơ chế miễn, giảm thuế trong trường hợp doanh nghiệp không thể tìm được nguồn nguyên liệu thay thế hợp lý cho thấy mức độ đan xen của hai nền kinh tế vẫn rất lớn.

Tuy nhiên, điều đang thay đổi là cách Canada nhìn nhận sự phụ thuộc đó. Thay vì xem thị trường Mỹ là nền tảng mặc định cho tăng trưởng, Canada ngày càng coi khả năng tự sản xuất hàng hóa chiến lược, duy trì chuỗi cung ứng trong nước và tiếp cận nhiều thị trường khác nhau là vấn đề của sức chống chịu.

Tác động dài hạn đáng chú ý nhất của cuộc chiến thương mại có thể không nằm ở mức thuế áp lên từng mặt hàng, mà ở việc nó đang thúc đẩy Canada xem xét lại cấu trúc sản xuất và thương mại đã tồn tại trong nhiều thập kỷ. Nếu xu hướng hiện nay tiếp tục, nền kinh tế Canada trong những năm tới có thể vẫn gắn chặt với Mỹ, nhưng sẽ chủ động hơn trong việc tạo ra các lựa chọn thay thế khi quan hệ với đối tác lớn nhất trở nên khó dự đoán.