Căn bệnh khiến bác sĩ đau đầu tại các phòng khám tâm lý

Mỗi cú vuốt màn hình mang đến vài chục giây giải trí nhưng liên tục kích thích não bộ trẻ, khiến khả năng tập trung suy giảm hành vi xáo trộn và ảnh hưởng sức khỏe tâm thần.

TÓM TẮT NHANH

►Báo động mùa hè: 30-40% ca khám tâm lý tại Bệnh viện Nhi đồng 2 (TP.HCM) trong hè liên quan đến lạm dụng điện thoại, mạng xã hội.

►Cơ chế "kim tiêm số": Video ngắn kích thích giải phóng dopamine liên tục, khiến não bộ trơ lì và tạo thói quen thèm khát phần thưởng tức thì.

►Hệ lụy nặng nề: Tàn phá khả năng tập trung, gây rối loạn Tic (giật cơ, chớp mắt), thậm chí kích hoạt trầm cảm và loạn thần ở trẻ 6-14 tuổi.

►Giải pháp: Thiết lập kỷ luật thời gian, thay vì cấm đoán tuyệt đối hãy kéo trẻ về với vận động và tương tác thực tế.

Kỳ nghỉ hè là khoảng thời gian trẻ có nhiều thời gian rảnh nhưng lại thiếu sự giám sát thường xuyên từ cha mẹ bận đi làm. Sự kết hợp giữa chiếc điện thoại thông minh và ma lực từ những video ngắn lặp lại vô tận đang âm thầm đẩy nhiều trẻ em vào các rối loạn tâm lý nghiêm trọng, biến khoảng thời gian thư giãn thành "bẫy" tổn thương tâm thần.

Căn bệnh mùa hè tại phòng khám tâm lý

Trong cuốn "Giải mã hoóc-môn Dopamine - Sống cân bằng trong thời đại cám dỗ", Tiến sĩ Anna Lembke - Giáo sư Tâm thần học tại Đại học Stanford (Mỹ) - cảnh báo rằng smartphone và các thiết bị điện tử đang đóng vai trò như những "chiếc kim tiêm kỹ thuật số", liên tục nạp dopamine vào não bộ. Ở trẻ em, khi hệ thần kinh chưa phát triển hoàn thiện, việc đắm chìm trong không gian ảo sẽ làm suy giảm khả năng tự điều hòa cảm xúc, khiến não bộ dần trơ lì và dễ rơi vào trạng thái kiệt quệ tâm thần.

Sự phụ thuộc vào thiết bị điện tử đang để lại những hệ lụy ngày càng rõ nét tại các cơ sở y tế.

Theo ghi nhận tại Liên Chuyên khoa Tâm lý lâm sàng - Phục hồi chức năng - Y học Cổ truyền, Bệnh viện Nhi đồng 2 (TP.HCM), trung bình mỗi ngày đơn vị tiếp nhận khoảng 110-120 bệnh nhi đến khám và điều trị. Tổng số ca không tăng đột biến so với thời điểm trong năm học do khoa luôn hoạt động hết công suất. Tuy nhiên, cơ cấu bệnh lý trong dịp hè có nhiều thay đổi.

Đáng chú ý, các rối loạn tâm lý liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến việc sử dụng mạng xã hội và thiết bị điện tử hiện chiếm khoảng 30-40% tổng số ca bệnh tâm lý.

Bác sĩ Trần Quang Huy, Liên Chuyên khoa Tâm lý lâm sàng - Phục hồi chức năng - Y học Cổ truyền, cho biết đơn vị vừa tiếp nhận bệnh nhi N.N.B.C. (12 tuổi) trong tình trạng trầm cảm nặng kèm triệu chứng loạn thần. Trước khi nhập viện, trẻ nghiện game và mạng xã hội trong thời gian dài, thường xuyên xuất hiện cảm giác có người theo dõi, muốn làm hại mình, buồn chán kéo dài và nảy sinh ý định tự tử.

Sau khi thăm khám, các bác sĩ chẩn đoán bệnh nhi mắc trầm cảm kèm triệu chứng loạn thần, phải điều trị bằng thuốc và theo dõi lâu dài.

Bác sĩ Huy đang thăm khám cho em C. khi em có biểu hiện bất thường về tâm lý. Ảnh: Nguyễn Thuận.

Bác sĩ Huy cho biết trong năm học, phần lớn phụ huynh đưa con đến khám vì những khó khăn liên quan việc học như tăng động giảm chú ý, tiếp thu chậm, không hiểu bài hoặc khó hòa nhập môi trường lớp học.

Ngược lại, kỳ nghỉ hè lại là giai đoạn trẻ có nhiều thời gian rảnh hơn, trong khi cha mẹ vẫn phải đi làm. Thiếu sự giám sát thường xuyên, nhiều trẻ dành phần lớn thời gian cho điện thoại và mạng xã hội, từ đó xuất hiện các rối loạn tâm lý liên quan việc sử dụng thiết bị điện tử.

Sức hấp dẫn của video ngắn không nằm ở nội dung mà ở cách chúng tác động đến hệ thần kinh.

Bác sĩ Trần Quang Huy

Não bộ quen với "phần thưởng" dễ dàng

Theo bác sĩ Huy, các video chỉ kéo dài vài chục giây với tiết tấu nhanh, hình ảnh thay đổi liên tục sẽ kích thích não bộ giải phóng dopamine - chất dẫn truyền thần kinh tạo cảm giác hưng phấn, thư giãn và thỏa mãn tức thì. Mỗi lần vuốt màn hình, não lại nhận được một "phần thưởng" mới. Cơ chế thưởng liên tục này khiến trẻ muốn xem thêm, tiếp tục vuốt và rất khó dừng lại.

"Khi não bộ đã quen với việc nhận dopamine một cách dễ dàng mà không cần nỗ lực hay chờ đợi, trẻ sẽ nhanh chóng mất hứng thú với những hoạt động đòi hỏi sự kiên nhẫn như đọc sách, học tập hoặc chơi các trò chơi cần tư duy", bác sĩ Huy phân tích.

Theo bác sĩ Huy, hậu quả dễ nhận thấy nhất là khả năng tập trung suy giảm rõ rệt. Nhiều trẻ trước đây có thể ngồi đọc hết một cuốn truyện hoặc tập trung học trong thời gian dài, nhưng sau khi dành quá nhiều thời gian cho video ngắn chỉ đọc được vài trang sách đã thấy bồn chồn, mất kiên nhẫn rồi bỏ dở.

Không ít trẻ cũng gặp khó khăn khi quay lại trường học sau kỳ nghỉ hè. Việc duy trì sự tập trung suốt 45 phút của một tiết học trở thành thử thách, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp thu kiến thức và tư duy logic.

Trẻ đối mặt nhiều rối loạn tâm lý

Bác sĩ Huy cho hay tác động của việc sử dụng thiết bị điện tử kéo dài không chỉ dừng lại ở khả năng học tập. Việc ngồi nhiều giờ trước màn hình, liên tục tiếp nhận các hình ảnh và âm thanh có cường độ kích thích cao còn khiến trẻ xuất hiện nhiều rối loạn hành vi và vận động.

Một trong những biểu hiện thường gặp là rối loạn Tic. Do hệ thần kinh bị kích thích liên tục bởi ánh sáng xanh cùng nhịp độ thay đổi quá nhanh của video, trẻ bắt đầu xuất hiện các cử động lặp đi lặp lại ngoài ý muốn như chớp mắt liên tục, giật cơ mặt, nhún vai hoặc phát ra những âm thanh bất thường như khụt khịt, khẹt cổ họng.

Đáng chú ý, độ tuổi trẻ tiếp xúc mạng xã hội đang ngày càng trẻ hóa. Theo ghi nhận lâm sàng, nhóm tuổi phổ biến bắt đầu sử dụng mạng xã hội thường xuyên hiện nay dao động từ 6 đến 14 tuổi.

Độ tuổi sử dụng điện thoại ngày càng trẻ. Ảnh: Reuters.

Đây cũng là giai đoạn não bộ đang phát triển mạnh, đặc biệt ở các vùng liên quan đến khả năng kiểm soát cảm xúc, tư duy và ra quyết định. Vì vậy, việc tiếp xúc quá sớm với các nội dung có tính kích thích cao có thể để lại những ảnh hưởng lâu dài.

Trước những nguy cơ này, nhiều quốc gia đã bắt đầu siết chặt việc trẻ em sử dụng mạng xã hội. Trong đó, Hà Lan và Australia đã áp dụng hoặc ban hành các quy định hạn chế trẻ dưới 16 tuổi đăng ký và sử dụng tài khoản mạng xã hội. Tại Anh, một số đề xuất còn nâng ngưỡng độ tuổi lên 18 nhằm tạo thêm "hàng rào" bảo vệ trẻ trước khi đủ trưởng thành về nhận thức.

Không gian mạng cũng khiến trẻ dễ trở thành nạn nhân của bạo lực trực tuyến, tiếp cận thông tin độc hại hoặc hình thành nhận thức lệch lạc về bản thân và xã hội

Bác sĩ Trần Quang Huy

Theo bác sĩ Huy, thay vì cấm đoán tuyệt đối, phụ huynh cần xây dựng quy tắc sử dụng thiết bị điện tử ngay từ đầu, đồng thời tăng cường các hoạt động ngoài trời, đọc sách, chơi thể thao và dành nhiều thời gian tương tác trực tiếp với con. Chỉ khi trẻ có những trải nghiệm hấp dẫn ngoài thế giới số, sức hút của các video ngắn mới dần giảm bớt và kỳ nghỉ hè mới thực sự trở thành khoảng thời gian giúp trẻ phát triển toàn diện.