Cải tiến, 'cải lùi'

Ngoài cùng không phải “lốp, xăm” mà là miếng cao su gắn áp theo vành. Xe có thể kéo đất cát hay thóc lúa nặng vài tạ. Sao gọi là xe “cải tiến”? Ai đã chế tạo nó, đặt tên cho nó? Không biết. Nhưng chúng tôi cứ cười cho cái tên của nó.

Cần hiểu dù chiến tranh rất khốc liệt, nhưng ngay trong thời chiến ở hai miền Nam, Bắc đã có xe hơi, có máy cày trên ruộng, có xe quân sự chở quân, xe tăng, miền Bắc thì có tên lửa chơi ngang cơ với “pháo đài bay” B52 của Mỹ. Vậy nên chúng tôi cứ gọi đùa cái xe kéo mình đang dùng là xe “cải lùi”.

Kể cho vui, vì điều kiện hồi đó, có loại xe này kể cũng ích dụng, vì cơ giới còn hiếm hoi, mọi thứ hầu như chỉ cậy vào sức người. Nhưng suy ngẫm bây giờ cũng có cái liên quan đến cải tiến hay “cải lùi”. Chủ trương của đất nước là đẩy mạnh phát triển khoa học, công nghệ, tăng cường đổi mới sáng tạo, có liên quan đến chuyện này.

Còn nhớ có lần một ông giáo sư ngữ học, không biết suy nghĩ gì hay một lúc cao hứng nào đó, lại muốn cải tiến hay hiện đại hóa chữ quốc ngữ gì ấy. Đại ý ông muốn sửa đổi rất nhiều cách viết của chữ quốc ngữ hiện thời. Cần nói thêm, trong quá trình hình thành, chữ quốc ngữ ta có những chỉnh sửa nhất định, ví như chữ Quốc chẳng hạn. Cũng có những chỗ không thật sự hợp lý, đơn cử khi người ta đã xác định chữ Q có âm K tròn môi (khác với âm K không tròn môi), thì khi viết Quy Nhơn người ta có thể thấy thừa mất chữ U (vì chữ U ở đây có tác dụng làm “tròn môi” của âm K trước nó), mà ở đây chữ Q đã là âm K tròn môi rồi, do vậy có thể viết Quy Nhơn là Qy Nhơn mà mọi người vẫn phát âm đúng.

Có rất nhiều trường hợp chưa thực sự hợp lý như vậy. Nhưng sao ngữ học lại không “chịu sửa”? Là vì trong bất cứ ngôn ngữ nào trên thế giới cũng có tình trạng như vậy, trong ngôn ngữ không thể yêu cầu logic tuyệt đối như ở toán học, cũng không thấy có hại gì, và trong ngôn ngữ thì tập quán rất quan trọng. Thật may là đề xuất của ông giáo sư nọ bị dư luận không đồng tình, và cơ quan chức năng cũng không phê duyệt.

Nếu đề xuất kia được phê duyệt, thì tiếp theo sẽ là gì? Là nhà nước phải bỏ ra số vốn lớn cho việc “nghiên cứu”. Giả sử nghiên cứu “thành công” thì phải áp dụng vào thực tế: In hàng loạt sửa đổi này phổ biến cho tất cả mọi người trong nước áp dụng, văn bản nhà nước, giấy tờ cá nhân, sách giáo khoa đều phải sửa đổi, thế hệ học sinh mới học kiểu ngôn ngữ này không đọc được sách quốc ngữ cũ, cả kho sách hàng trăm năm trong toàn quốc phải “xử lý” theo cách viết quốc ngữ mới (chắc phải “dịch” quốc ngữ ra quốc ngữ?) và một trời công việc khác. Và thay vì tập trung nhân lực cho sự phát triển, ta loay hoay như gà mắc tóc cho chính cái sáng kiến “cải lùi” này!

Bọn chúng tôi học đại học ngành khoa học xã hội khi đất nước vừa thoát khỏi chiến tranh kéo dài mấy chục năm. Vậy mà trong các giáo trình đại học hồi ấy, giờ nhớ lại vẫn thấy nó rất sâu sắc, rất chuẩn, thật cảm phục các nhà giáo “cây đa, cây đề” trong lúc thiếu ăn thiếu mặc vẫn sản sinh ra nó, với tất cả tài năng, tâm huyết của mình. Vậy nhưng chỉ một khoảng thời gian sau, có dịp xem lại giáo trình mới với cùng bộ môn và đối tượng ấy, do những “người mới” biên soạn, lại kém hơn. Sao vậy nhỉ? Là vì chất lượng tác giả sau lại không bằng tác giả trước, mà tác giả trước đã “về vườn” rồi, còn tác giả sau lại muốn khẳng định mình.

Đó là những trường hợp có thể nói thực chất là “cải lùi”. Trong việc thực hiện chủ trương lớn về đẩy mạnh phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, các ngành và địa phương cũng cần lưu ý tình trạng “cải lùi” với hao phí nhân lực và tài lực, thời gian rất lớn có thể xảy ra. Muốn cải tiến, đầu tiên phải nhận diện và dẹp bỏ “cải lùi”. Muốn nhận diện cái gì là “cải lùi”, cứ công khai những đề xuất, ý đồ, đề án, xã hội sẽ phát hiện giúp cho nhà quản lý.

MINH TUỆ