Cải lương: Giữ hồn xưa, tìm tiếng nói mới

Vở cải lương "Câu thơ yên ngựa" của Sân khấu Cải lương mới Đại Việt. Ảnh: THÚY BÌNH

Chương trình do Hội đồng Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật TPHCM - Ban Tuyên giáo Thành ủy TPHCM phối hợp Đài Phát thanh và Truyền hình TPHCM, Hãng phim TFS thực hiện. TS Mai Mỹ Duyên đảm nhiệm vai trò cố vấn chuyên môn.

Đánh thức lịch sử bằng cảm xúc

Một nội dung trọng tâm của chương trình là làm rõ khả năng chuyển tải lịch sử đặc biệt của cải lương. Nếu sách giáo khoa cung cấp hệ thống sự kiện, nhân vật và mốc thời gian thì sân khấu giúp người xem bước vào thế giới nội tâm của con người trong lịch sử.

Cải lương là nghệ thuật tổng hòa của văn học, âm nhạc, diễn xuất, mỹ thuật và vũ đạo. Trong đó, vọng cổ cùng hệ thống bài bản đờn ca tài tử giữ vai trò như một “mỏ neo bản sắc”. Khi xung đột kịch đạt đến cao trào, lời thoại không còn đủ sức diễn tả nỗi đau hay sự giằng xé của nhân vật, tiếng ca cất lên, mở rộng chiều sâu tâm lý và tạo nên sự cộng hưởng giữa nghệ sĩ với khán giả. Qua cải lương, từ chỗ “biết” một sự kiện, người xem tiến đến “sống cùng” và thấu cảm với lịch sử.

NSƯT Võ Minh Lâm trong vai diễn ông Bảy Đờn, vở cải lương "Người ven đô" của Sân khấu Cải lương mới Đại Việt. Ảnh: THÚY BÌNH

Tuy nhiên, sáng tạo về đề tài lịch sử luôn đòi hỏi sự phân định giữa chính sử và hư cấu nghệ thuật. Người soạn giả có thể bước vào những khoảng trống mà sử sách không ghi chép đầy đủ như diễn biến nội tâm, cuộc đối thoại riêng tư hay những lát cắt đời thường của nhân vật.

Nhưng sự sáng tạo ấy không được làm thay đổi bản chất sự kiện, bóp méo nhân vật hoặc xuyên tạc giá trị lịch sử. Ở đây, chính sử tạo nên trục tọa độ sự thật, còn hư cấu nghệ thuật mở ra không gian cảm xúc. Cải lương không thay thế sách giáo khoa mà khơi dậy sự tò mò, thôi thúc người trẻ trở lại với sử liệu để kiểm chứng và hiểu sâu hơn quá khứ dân tộc.

“Tái mã hóa” để di sản tiếp tục sống

Một vấn đề cấp thiết khác được đặt ra là cách đưa cải lương đến với thế hệ Gen Z - thế hệ trưởng thành cùng mạng xã hội, video ngắn và nhịp độ tiếp nhận nhanh. Thực tế, người trẻ không hẳn quay lưng với truyền thống. Sự quan tâm ngày càng rõ đối với cổ phục, âm nhạc dân tộc và mỹ thuật truyền thống cho thấy nhu cầu tìm kiếm bản sắc văn hóa vẫn hiện hữu.

Điều họ khó chấp nhận là cách chuyển tải cũ kỹ, thiếu kết nối với đời sống đương đại. Vì vậy, cải lương cần được “tái mã hóa”: đổi mới nhịp điệu dàn dựng, đào sâu tâm lý nhân vật, phát huy ngôn ngữ mỹ thuật, ánh sáng và công nghệ sân khấu.

Vở cải lương "Câu thơ yên ngựa" của Sân khấu Cải lương mới Đại Việt. Ảnh: THÚY BÌNH

Trong tiến trình ấy, tác giả phải giải mã được tâm lý con người hôm nay để tái cấu trúc xung đột kịch; đạo diễn phải trở thành người kết nối âm nhạc truyền thống với ngôn ngữ sân khấu hiện đại. Công nghệ chỉ thực sự có giá trị khi nâng đỡ tiếng đàn, giọng ca và diễn xuất, không lấn át hoặc làm biến tính di sản.

Gieo mầm công chúng từ học đường

Điểm đáng chú ý của chương trình là đề xuất xây dựng sự phối hợp dài hạn giữa ngành văn hóa, ngành giáo dục, nhà hát và trường học, hướng đến mô hình mỗi học sinh được đến nhà hát xem cải lương lịch sử ít nhất một lần trong mỗi học kỳ. Đưa cải lương vào học đường không nên chỉ dừng ở việc biểu diễn một vài tiết mục tại sân trường.

Khi đó, nhà hát trở thành một “phòng học cảm xúc”, còn chuyến đi xem cải lương trở thành một phần của quá trình học tập liên ngành. Xa hơn, các em có thể là người sáng tạo, nghiên cứu, quản lý hoặc đơn giản là một công dân biết trân trọng di sản dân tộc.

Vở cải lương "Khúc tráng ca thành Gia Định" của Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang. Ảnh: THÚY BÌNH

Chương trình sẽ khép lại bằng phần trình diễn vở Khúc tráng ca thành Gia Định của Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang.