Cải cách chỉ thành công khi hậu kiểm đủ mạnh

Tuy nhiên, khi "cánh cửa" tiền kiểm được mở rộng, một câu hỏi lớn cũng được đặt ra: Ai sẽ bảo đảm chất lượng phân bón khi sản phẩm lưu thông trên thị trường? Câu trả lời nằm ở hai chữ "hậu kiểm".

Theo quy định mới, phân bón nhập khẩu sẽ không còn phải trải qua quy trình kiểm tra chất lượng trước khi thông quan như trước đây. Ông Vũ Thắng, Phó Trưởng phòng phụ trách Quản lý phân bón (Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật - Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, đây là sự thay đổi căn bản trong tư duy quản lý, từ kiểm soát theo nhóm hàng hóa sang quản lý theo mức độ rủi ro. Theo đó, với những loại phân bón được xếp vào nhóm có mức độ rủi ro trung bình theo danh mục đang được xây dựng, doanh nghiệp được quyền tự đánh giá sự phù hợp của sản phẩm dựa trên kết quả thử nghiệm của các phòng thử nghiệm được công nhận và thực hiện công bố hợp quy bằng phương thức điện tử.

Cách tiếp cận này phù hợp với xu hướng quản lý hiện đại đang được nhiều quốc gia áp dụng, chuyển trọng tâm từ việc "giữ hàng ở cửa khẩu" sang giám sát trong toàn bộ quá trình lưu thông của sản phẩm. Điều đáng chú ý là việc cắt giảm tiền kiểm không có nghĩa Nhà nước buông lỏng quản lý chất lượng.

Mục tiêu lớn nhất của đợt cải cách lần này là loại bỏ những thủ tục trung gian không cần thiết, giảm chi phí tuân thủ và tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất - kinh doanh, chứ không phải hạ thấp các tiêu chuẩn kỹ thuật đối với phân bón. Quan điểm quản lý không thay đổi, chỉ thay đổi phương thức quản lý, ông Vũ Thắng nhấn mạnh.

Trong mô hình mới, cơ quan quản lý sẽ chuyển dần từ việc kiểm soát hồ sơ giấy sang quản trị bằng dữ liệu, truy xuất nguồn gốc và giám sát xuyên suốt vòng đời của sản phẩm. Thay vì tập trung vào khâu trước thông quan, nguồn lực sẽ được dồn cho công tác thanh tra, kiểm tra sau khi hàng hóa đã lưu thông trên thị trường.

Đây được xem là bước chuyển quan trọng nhằm xây dựng nền hành chính hiện đại, vừa tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, vừa nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

Theo các chuyên gia, số hóa sẽ là yếu tố quyết định thành công của mô hình quản lý mới. Khi toàn bộ quá trình từ nhập khẩu, thử nghiệm, công bố hợp quy đến phân phối sản phẩm được quản lý trên nền tảng số, cơ quan chức năng sẽ có đủ công cụ để theo dõi, phân tích và phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường.

Việc xây dựng cơ sở dữ liệu tập trung, kết nối với hệ thống truy xuất nguồn gốc và các phòng thử nghiệm được công nhận không chỉ giúp giảm thủ tục hành chính mà còn nâng cao tính minh bạch của thị trường.

Nếu được triển khai đồng bộ, hậu kiểm sẽ không còn phụ thuộc vào các đợt thanh tra định kỳ mà có thể dựa trên phân tích dữ liệu để xác định chính xác những doanh nghiệp hoặc sản phẩm có nguy cơ vi phạm, từ đó nâng cao hiệu quả giám sát và giảm phiền hà cho các doanh nghiệp làm ăn chân chính.

Thực tế cho thấy, bất kỳ cơ chế quản lý nào cũng tồn tại những khoảng trống nếu thiếu sự giám sát hiệu quả. Khi tiền kiểm được cắt giảm, nguy cơ một số doanh nghiệp lợi dụng chính sách để đưa hàng hóa không đạt chất lượng ra thị trường là điều không thể xem nhẹ.

Khâu tiền kiểm sản phẩm phân bón nhập khẩu đã được mở rộng

Vì vậy, cùng với việc trao thêm quyền chủ động cho doanh nghiệp, trách nhiệm pháp lý cũng phải được nâng lên tương ứng. Doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm hoàn toàn về chất lượng sản phẩm đã công bố; mọi hành vi gian lận, khai báo không trung thực hoặc cố tình vi phạm cần được xử lý nghiêm để tạo tính răn đe.

Bên cạnh đó, lực lượng quản lý chuyên ngành cũng cần tăng cường thanh tra đột xuất, lấy mẫu kiểm nghiệm trên thị trường, kết hợp ứng dụng công nghệ số để phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường. Chỉ khi hệ thống hậu kiểm hoạt động hiệu quả, minh bạch và dựa trên dữ liệu, chính sách cắt giảm tiền kiểm mới phát huy đầy đủ ý nghĩa.

Cải cách vì thế sẽ không chỉ là rút ngắn vài ngày thông quan hay giảm thêm một thủ tục hành chính mà xây dựng một môi trường kinh doanh minh bạch, nơi doanh nghiệp tuân thủ được tạo điều kiện phát triển, doanh nghiệp gian lận bị loại bỏ và người nông dân có thể yên tâm sử dụng những sản phẩm phân bón đạt chất lượng.

Đó cũng là thước đo cho thành công của quá trình cải cách, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp nhưng không đánh đổi bằng chất lượng hàng hóa và niềm tin của thị trường.

Đức Hiền