Các nước Trung Đông làm gì để né eo biển Hormuz?

Trước xung đột với Iran, khoảng 15 triệu thùng dầu/ngày từ vịnh Ba Tư được vận chuyển qua eo biển Hormuz. (Ảnh: AP)

Trước xung đột với Iran, khoảng 15 triệu thùng dầu/ngày từ vịnh Ba Tư được vận chuyển qua eo biển Hormuz. Trong vài năm tới, phần lớn lượng dầu này có thể không còn phải đi qua tuyến đường đó.

Khi Iran tiếp tục kiểm soát eo biển Hormuz và giá dầu tăng mạnh, các nước vùng Vịnh đang lên kế hoạch chi hàng tỷ USD xây dựng các đường ống mới để chuyển dầu tới các cảng ở Biển Đỏ, kênh đào Suez và vịnh Oman.

Theo các quan chức, công ty dầu khí và giới phân tích, hiện có ít nhất 7 dự án đường ống lớn đang được xây dựng, lên kế hoạch hoặc được thảo luận.

Tuy nhiên, ngay cả các tuyến thay thế Hormuz cũng không hoàn toàn an toàn. Phiến quân Houthi tại Yemen, được Iran hậu thuẫn, tuần này tuyên bố phong tỏa các tàu liên quan đến Ả Rập Xê-út đi qua Biển Đỏ. Dù vậy, cuộc chiến đã trở thành lời cảnh tỉnh khiến các nước vùng Vịnh quyết tâm giảm phụ thuộc vào tuyến vận tải nằm sát bờ biển Iran.

Một số tuyến mới sẽ khiến dầu phải đi quãng đường dài hơn và chi phí cao hơn. Tuy nhiên, theo Victoria Grabenwoger, chuyên gia cấp cao của Kpler, việc phụ thuộc quá nhiều vào eo biển Hormuz "không còn là chiến lược dài hạn hợp lý".

Biển Đỏ và vịnh Oman trở thành tuyến thay thế quan trọng

Nếu Ả Rập Xê-út không xây dựng đường ống Đông - Tây từ thập niên 1980, ảnh hưởng của việc Hormuz gần như bị phong tỏa sẽ còn nghiêm trọng hơn nhiều đối với kinh tế thế giới. Tuyến đường ống này được xây dựng trong bối cảnh Riyadh lo ngại Tehran sẽ làm gián đoạn vận tải trong xung đột Iran - Iraq.

Đường ống Đông - Tây vận chuyển dầu từ cơ sở xử lý Abqaiq tới cảng Yanbu bên bờ Biển Đỏ, nơi dầu được bơm lên tàu để đi xuống biển Ả Rập hoặc qua kênh đào Suez.

Trong khi đó, UAE đã tăng lượng dầu vận chuyển tới cảng Fujairah bên vịnh Oman, cách eo biển Hormuz khoảng 145 km về phía nam.

Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), trước xung đột, hai tuyến đường ống này còn dư công suất khoảng 3,5-5,5 triệu thùng/ngày. Hiện chúng gần như đã hoạt động hết công suất.

UAE đẩy nhanh dự án đường ống mới

Công ty dầu khí quốc doanh Abu Dhabi đang tăng tốc xây dựng đường ống dài 300 km trị giá 3 tỷ USD tới cảng Fujairah. Tuyến mới chạy song song với đường ống hiện hữu và sẽ nâng công suất vận chuyển thêm hơn 1,2 triệu thùng/ngày.

Dự án được khởi công trước xung đột và hiện đã hoàn thành khoảng một nửa, theo Kpler. Kế hoạch ban đầu là hoàn thành đầu năm 2027, nhưng Kpler cho rằng giữa năm 2027 thực tế hơn do còn phải mở rộng cảng Fujairah.

Theo ông Grabenwoger, tiến độ đầy tham vọng này chỉ trở nên khả thi trong bối cảnh Hormuz bị phong tỏa.

Iraq hướng dầu sang Thổ Nhĩ Kỳ và Syria

Iraq cũng đang thúc đẩy các kế hoạch mở tuyến xuất khẩu thay thế cho các mỏ dầu phía nam quanh Basra. Do quá phụ thuộc vào Hormuz, nước này đã phải cắt giảm sản lượng.

Chính phủ Iraq, nơi khoảng 90% nguồn thu đến từ xuất khẩu dầu, đang hợp tác với các công ty Mỹ phát triển các dự án đường ống. Một dự án sẽ đưa dầu từ Basra - nơi trước xung đột xuất khẩu hơn 3 triệu thùng/ngày - tới cảng Ceyhan của Thổ Nhĩ Kỳ trên Địa Trung Hải.

Đường ống này cũng sẽ có một nhánh nối tới cảng Baniyas của Syria. Khi hoàn thành, khoảng 2 triệu thùng dầu/ngày có thể được vận chuyển tới Baniyas, nơi Bộ Ngoại giao Mỹ gọi là "hành lang năng lượng quan trọng".

Iraq cũng đang thảo luận với Jordan để thúc đẩy dự án đường ống từ Basra tới Aqaba, cho phép xuất khẩu dầu qua Biển Đỏ hoặc kênh đào Suez tới châu Á và các thị trường khác.

Tuyến mới vẫn đối mặt nhiều rủi ro

Theo Goldman Sachs, các dự án né Hormuz có thể bổ sung công suất 3,8 triệu thùng/ngày vào cuối năm sau và 7,3 triệu thùng/ngày vào cuối năm 2028. Khi đó, khoảng 60% trong tổng lượng xuất khẩu trước xung đột của vùng Vịnh (23 triệu thùng/ngày) sẽ không còn phụ thuộc vào Hormuz.

Tuy nhiên, các đường ống từ vịnh Ba Tư tới Địa Trung Hải không thuận lợi cho thị trường châu Á. Dầu muốn tới châu Á sẽ phải đi đường biển vòng qua mũi phía nam châu Phi, làm tăng thời gian và chi phí.

Lượng dầu vận chuyển từ Ả Rập Xê-út ra Biển Đỏ cũng vẫn có nguy cơ bị Houthi tấn công. Trước đây, lực lượng này từng nhiều lần làm gián đoạn hoạt động vận tải tại eo biển Bab el-Mandeb.

Các tàu xuất phát từ cảng Yanbu có thể đi qua kênh đào Suez, nhưng tuyến kênh này không tiếp nhận được các siêu tàu chở dầu lớn nhất với sức chứa tới 2 triệu thùng, vốn là phương tiện vận chuyển hiệu quả nhất trên các hành trình dài.

Ngay cả các đường ống ở xa Iran cũng không tránh khỏi nguy cơ bị Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) hoặc các lực lượng đồng minh tấn công. Năm 2019, đường ống Đông - Tây của Ả Rập Xê-út từng phải ngừng hoạt động sau một vụ tấn công bằng máy bay không người lái của Houthi.

Trong khi các nước vùng Vịnh tìm cách chuyển hướng xuất khẩu dầu khỏi Hormuz, họ vẫn chưa có lời giải cho vấn đề phức tạp và tốn kém hơn: Trước xung đột, khoảng 20% nguồn cung khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu, phần lớn từ Qatar, cũng đi qua eo biển này.

Nh.Thạch

AFP