Các nước đổ tiền, chạy đua 'điều khiển thời tiết'

Để giải cứu "vành đai ngũ cốc" miền Bắc và Tây Bắc khỏi hạn hán, tháng 3/2025, Trung Quốc đã triển khai chiến dịch có tên gọi "Mưa xuân" (Spring Rain) nhằm gieo mây bằng iodua bạc

Chương trình do Cơ quan Khí tượng Trung Quốc triển khai, được thực hiện đúng vào thời điểm bắt đầu vụ gieo trồng nhằm cung cấp thêm nước cho cây trồng.

Theo phía Trung Quốc, chiến dịch đã thành công khi tạo thêm khoảng 31 triệu tấn lượng mưa tại 10 khu vực thường xuyên chịu hạn hán.

Một trong những dự án nổi bật nhất là "Thiên Hà" (Tianhe - Sky River). Mục tiêu của dự án là tạo nên "hành lang hơi nước" kéo dài từ cao nguyên Tây Tạng đến khu vực khô hạn ở miền Bắc Trung Quốc, theo South China Morning Post.

Li Jiming, giám đốc Trung tâm Điều chỉnh Thời tiết Trung Quốc, cho biết trong chiến dịch "Mưa xuân" năm 2025 rằng: "Điều chỉnh thời tiết là dự án quan trọng phục vụ nghiên cứu khoa học về mây và tài nguyên nước trong khí quyển, góp phần phục vụ đất nước và mang lại lợi ích cho người dân".

Ông nhấn mạnh đây là một thành phần quan trọng trong mục tiêu xây dựng Trung Quốc trở thành cường quốc khí tượng, đồng thời cho rằng nước này cần chuyển mình từ quốc gia lớn về điều chỉnh thời tiết nhân tạo thành quốc gia dẫn đầu thế giới trong lĩnh vực này.

Không chỉ Trung Quốc, nhiều nước trên thế giới cũng đang tham gia vào cuộc đua nghiên cứu công nghệ điều chỉnh thời tiết.

Cuộc đua kiểm soát bầu trời

Bầu trời đang nổi lên như đấu trường cạnh tranh chiến lược mới, khi các cường quốc không chỉ dừng ở việc dự báo thời tiết mà còn chủ động tác động và điều khiển nó.

Tuy nhiên, một số chuyên gia lo ngại công nghệ điều khiển thời tiết có thể dần chuyển từ công cụ phục vụ nông nghiệp thành phương tiện gây ảnh hưởng địa chính trị.

“Nếu được triển khai trên quy mô đủ lớn, các công nghệ điều chỉnh thời tiết có thể tạo ra những lo ngại về khả năng sinh sống và những vấn đề khác với các quốc gia xung quanh”, Elizabeth Chalecki, chuyên gia tại Đại học Nebraska Omaha (Mỹ), cho hay.

"Khi các nghiên cứu tiếp tục được đẩy mạnh và hiểu biết khoa học về tác động của những công nghệ này ngày càng rõ ràng, đây sẽ là cuộc cạnh tranh mà thế giới không thể xem nhẹ", bà cảnh báo.

"Các quốc gia cần suy nghĩ về cách xây dựng cơ chế quản trị đối với việc phát triển và sử dụng công nghệ điều chỉnh khí hậu, nhằm phục vụ lợi ích chung của toàn nhân loại", bà Chalecki nói thêm.

Sarang Shidore, chuyên gia tại Viện Quincy (Washington), cho biết những công nghệ như quản lý bức xạ Mặt Trời cũng đang được giới nghiên cứu và hoạch định chính sách thảo luận.

"Thách thức là chúng ta vẫn chưa hiểu đầy đủ về các công nghệ này, bao gồm những hệ quả ngoài dự kiến cũng như khía cạnh kinh tế của chúng", ông nhận định.

Bầu trời đang nổi lên như mặt trận cạnh tranh chiến lược mới, khi các quốc gia không còn chỉ dừng lại ở việc dự báo mà đang hướng tới khả năng chủ động can thiệp và điều khiển thời tiết. Ảnh: VCG.

Theo bài viết trên trang web Tổ chức Khí tượng Thế giới vào năm 2017, hơn 50 quốc gia đã triển khai chương trình điều chỉnh thời tiết, chủ yếu nhằm tăng lượng mưa, giảm mưa đá hoặc xua tan sương mù.

Và đến nay, cuộc đua nhằm kiểm soát bầu trời vẫn đang tăng tốc. Điều từng chỉ được xem là giải pháp chống hạn hán và quản lý thiên tai nay lại đang mang ý nghĩa chiến lược sâu sắc hơn. Ngày càng nhiều quốc gia coi đây là một cách để tạo lợi thế trong bối cảnh căng thẳng.

Ấn Độ cũng đang thúc đẩy nhanh chương trình của riêng mình. Thông qua Mission Mausam, chương trình trọng điểm quốc gia về thời tiết, nước này đang xây dựng các cơ sở nghiên cứu mây hiện đại, phát triển thiết bị bay không người lái có khả năng kích thích mưa ở độ cao lớn, đồng thời triển khai hệ thống giám sát và nghiên cứu khí quyển tiên tiến.

Trong khi đó, Mỹ tiếp tục đầu tư vào các nghiên cứu khí quyển phục vụ cả mục đích dân sự và quốc phòng.

Nhật Bản cũng đưa nghiên cứu về điều chỉnh thời tiết vào Chương trình Moonshot, sáng kiến hướng tới phát triển các công nghệ mang tính đột phá vào năm 2050.

Thông qua cơ chế Đối thoại An ninh Bộ tứ (Quad) - gồm Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ và Australia - các nước thành viên cũng đang mở rộng hợp tác về khoa học khí hậu và công nghệ khí quyển mới nổi.

Ông Shidore nhấn mạnh: "Đây là lĩnh vực mà khoa học cần dẫn đường, còn địa chính trị phải đi sau. Dù yếu tố cạnh tranh là điều không thể tránh khỏi, chúng ta cũng không được đánh mất khía cạnh hợp tác".

Máy bay mang theo các ống pháo sáng hút ẩm để thực hiện nhiệm vụ gieo mây trên khu vực giữa Al Ain và Al Hayer (UAE) vào năm 2022. Ảnh: Reuters.

Cơ chế quản lý

Các cơ chế quản trị quốc tế vẫn chưa theo kịp sự phát triển của công nghệ này.

Hiệp ước quốc tế quan trọng nhất hiện nay về điều chỉnh môi trường - Công ước Cấm sử dụng kỹ thuật biến đổi môi trường cho mục đích quân sự hoặc thù địch - được đàm phán trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh và có hiệu lực từ năm 1978.

Tuy nhiên, nó hầu như không đưa ra hướng dẫn đối với các chương trình điều chỉnh thời tiết dân sự hiện đại hay công nghệ lưỡng dụng (có thể cho cả mục đích dân sự và quân sự).

Trong bối cảnh đó, theo bà Chalecki, sự hợp tác giữa Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản, Mỹ và bất cứ quốc gia nào sẵn sàng tham gia sẽ có ý nghĩa quyết định trong việc xây dựng chuẩn mực và cơ chế cần thiết nhằm quản lý công nghệ điều chỉnh khí hậu.

"Đây là một dạng thách thức toàn cầu mà Liên Hợp Quốc cần đứng ra giải quyết. Và điều đó phải bắt đầu từ nhận thức rằng khí hậu của Trái Đất không thuộc về riêng bất kỳ quốc gia nào, mà thuộc về toàn thể nhân loại", bà nói.

Minh An