Cả đời giữ lửa văn hóa Ca Dong

Vợ chồng ông Hồ Văn Minh và bà Hồ Thị Hà miệt mài truyền dạy múa cồng chiêng, làm trang phục truyền thống. Ảnh: Trường Huy

Người giữ hồn cốt của đại ngàn

Trở lại xã Phước Trà lần này, chúng tôi ghé thăm vợ chồng ông Hồ Văn Minh (72 tuổi) và bà Hồ Thị Hà (67 tuổi) ở thôn Trà Sơn. Trong căn nhà gỗ đơn sơ nhưng là không gian sống động. Những bộ trang phục thổ cẩm rực rỡ sắc màu, những bộ cồng chiêng bằng đồng đượm màu thời gian, cùng hàng loạt vật dụng sinh hoạt truyền thống như gùi, nia, mủng được đặt trang trọng ở những vị trí đẹp nhất trong nhà. Với hai ông bà, đây không đơn thuần là những món đồ vật vô tri, mà là báu vật vô giá chứa đựng toàn bộ linh hồn, lịch sử và niềm tự hào của đồng bào Ca Dong.

Bà Hà chia sẻ, văn hóa dân tộc đã bén rễ trong lòng bà từ những ngày còn là một cô bé gắn bó với nương rẫy. Thuở ấy, mỗi khi làng mở hội, tiếng chiêng rộn rã và những vũ điệu uyển chuyển của các thiếu nữ trong bộ váy áo thổ cẩm đã mê hoặc tâm trí bà. Sự say mê ấy lớn dần theo năm tháng, thôi thúc cô gái trẻ tìm đến các cụ già, các nghệ nhân lớn tuổi trong bản để tầm sư học đạo.

Bà Hà tỉ mẩn học từng cách kéo sợi, dệt vải, học nghệ thuật kết cườm, chế tác trang sức thủ công, rồi tự mình tập theo từng bước chân, nhịp điệu chuyển động của các thế hệ đi trước. Khi trưởng thành, bà Hà đã có thể tự tay cắt may, thêu thùa nên những bộ trang phục truyền thống tinh xảo nhất. Bà nhanh chóng trở thành một trong những người am hiểu sâu sắc nhất về cái hay, cái đẹp trong văn hóa Ca Dong tại vùng cao Phước Trà.

Ông Hồ Văn Minh cho rằng: “Tiếng cồng chiêng không chỉ đơn thuần là âm nhạc giải trí. Đó là lời thì thầm của con người gửi đến bến bờ tâm linh, là lời cảm tạ sâu sắc đến trời đất, thần linh đã ban cho một mùa màng bội thu, cuộc sống bình an. Tiếng chiêng còn đóng vai trò như sợi dây tâm linh thắt chặt tình đoàn kết của toàn bộ cộng đồng, là hồi chuông nhắc nhở thế hệ con cháu phải luôn nhớ về cội nguồn, tổ tiên của mình. Văn hóa Ca Dong phải luôn được nuôi dưỡng, giữ gìn và phát triển”

Mỗi sản phẩm thủ công do bà Hà làm ra đều là một tác phẩm nghệ thuật đậm chất nhân văn. Bộ trang phục truyền thống bà mặc trên người hằng ngày chính là minh chứng rõ nét nhất cho sự tài hoa đó. Để hoàn thành một bộ váy áo hoàn chỉnh, bà phải dành ra hàng tháng trời để kết đính tỉ mỉ hàng trăm, hàng ngàn hạt cườm nhỏ xíu. Chúng được sắp xếp khéo léo để tạo thành khuyên tai, vòng cổ, vòng chân, thắt lưng với những họa tiết hình học, hoa văn thiên nhiên mang đậm triết lý nhân sinh của người Ca Dong.

Bà Hà chia sẻ: “Với tôi, những gì là hồn cốt mà ông bà tổ tiên để lại vẫn luôn hiện hữu sinh động trong từng đường kim mũi chỉ, từng cách phối màu thổ cẩm hay kỹ thuật đan kết cườm. Trong quá trình làm, người nghệ nhân có thể sáng tạo thêm những nét mới để phù hợp với thời đại, nhưng tuyệt đối không bao giờ được phép làm mất đi cái gốc, cái bản sắc nguyên bản của người Ca Dong”.

Hành trình giữ lửa cho tương lai

Để nuôi dưỡng nguồn văn hóa Ca Dong, ông Minh, bà Hà đã trải qua những ngày tháng gian truân nhưng ấm áp nghĩa tình. Ban ngày, vợ chồng ông bà vẫn phải lên rẫy cuốc đất, tỉa ngô để mưu sinh. Đêm về, khi núi rừng chìm vào bóng tối, căn nhà nhỏ của họ lại rộn rã tiếng cười vui. Ông bà tập hợp dân bản, thanh thiếu niên trong làng lại để tận tình hướng dẫn từng cách cầm dùi, gõ chiêng sao cho đúng nhịp, dạy các cô gái cách uyển chuyển theo điệu múa cổ, và truyền dạy bí quyết làm trang phục truyền thống.

Thời gian trôi qua, tuổi tác ngày một cao, sức khỏe của hai vợ chồng cũng dần suy giảm. Thế nhưng, ngọn lửa đam mê bên trong ông bà chưa bao giờ tắt. Hằng ngày, họ vẫn kiên trì ngồi bên hiên nhà, dõi theo và uốn nắn cho con cháu trong làng từng động tác vũ đạo cơ bản nhất, kiên nhẫn giảng giải ý nghĩa của từng bài chiêng cổ.

Bà Hà cho biết: “Tôi nói với lớp trẻ, văn hóa truyền thống không phải là thứ có thể học vẹt hay cảm thụ trọn vẹn chỉ trong ngày một, ngày hai. Đó là cả một hành trình dài trải nghiệm, thẩm thấu bằng cả con tim. Để làm nên một bộ trang phục đẹp hay đánh được một bài chiêng hay, người học không chỉ cần sự kiên trì, tỉ mỉ mà còn phải gửi gắm vào đó cả sự thấu hiểu, trân trọng đối với lịch sử của dân tộc mình”.

Đáng trân trọng khi ông Minh và bà Hà còn là những tấm gương sáng, là người có uy tín lớn trong cộng đồng người Ca Dong tại địa phương. Ông bà luôn đi tiên phong trong các phong trào thi đua, tích cực vận động bà con lối xóm xóa bỏ các hủ tục lạc hậu, mê tín dị đoan vốn là rào cản của sự phát triển. Ông bà luôn động viên các gia đình tạo điều kiện cho con em đến trường học chữ, hướng dẫn dân bản áp dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất để phát triển kinh tế gia đình, cùng nhau xây dựng đời sống văn hóa mới ở khu dân cư.

Đánh giá về những đóng góp to lớn của 2 nghệ nhân, bà Phạm Thị Huệ - Phó phòng Văn hóa, Xã hội xã Phước Trà, bày tỏ sự trân trọng sâu sắc: “Vợ chồng ông Hồ Văn Minh và bà Hồ Thị Hà là những hạt nhân văn hóa, những người có uy tín và lòng tâm huyết đặc biệt đối với công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa của đồng bào Ca Dong. Không chỉ có công lao to lớn trong việc lưu giữ nhiều cổ vật, hiện vật và giá trị văn hóa quý báu, hai ông bà còn rất kiên trì trong việc truyền dạy lại cho thế hệ trẻ. Sự cống hiến bền bỉ của ông bà đã góp phần quan trọng vào việc bảo tồn, giữ vững bản sắc văn hóa độc đáo của đồng bào vùng cao Phước Trà trước làn sóng hội nhập”.

Tấn Thành