Bùng nổ ngành 'hot', thí sinh cần lưu ý gì?

Những tháng cuối năm học đã cận kề kỳ thi tốt nghiệp THPT, cũng là thời điểm học sinh lớp 12 phải đưa ra những lựa chọn quan trọng về ngành nghề và trường đại học. Áp lực thi cử cộng với sự bùng nổ của các ngành "hot" khiến không ít học sinh băn khoăn, lo lắng: chọn đúng ngành có còn dễ dàng trong một "ma trận" đào tạo ngày càng phức tạp hay không?

Nguyễn Khánh Trình, học sinh lớp 12 tại Hà Nội cho biết: "Em yêu thích lĩnh vực công nghệ nhưng đang phân vân vì hàng loạt trường đồng loạt mở ngành chip và bán dẫn. Theo Minh Anh, rất khó để nhận diện trường nào thực sự đủ điều kiện đào tạo bài bản, trường nào chỉ chạy theo xu hướng, trong khi một quyết định sai lầm có thể ảnh hưởng lâu dài đến con đường nghề nghiệp".

Tương tự, Trần Bảo Duy, học sinh lớp 12 tại Đà Nẵng bày tỏ lo lắng trước những điểm mới trong dự thảo quy chế tuyển sinh năm 2026. Duy cho rằng việc điều chỉnh phương thức xét tuyển và tổ hợp môn có thể khiến nhiều học sinh lúng túng nếu không được định hướng kịp thời và đầy đủ thông tin.

Những băn khoăn này diễn ra trong bối cảnh nhiều trường đại học đang chuyển mạnh sang mô hình đa ngành, đa lĩnh vực, khiến bức tranh đào tạo ngày càng phức tạp và đặt ra nhiều câu hỏi về chất lượng cũng như tính bền vững của xu hướng phát triển hiện nay.

Học sinh lớp 12 tìm hiểu thông tin tuyển sinh tại một ngày hội tư vấn tuyển sinh - hướng nghiệp.

Trao đổi về vấn đề này, TS. Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD&ĐT) nhận định, phát triển đại học đa ngành, đa lĩnh vực là xu thế chung của thế giới, gắn với nền kinh tế thị trường và quá trình chuyển đổi số. Tuy nhiên, xu thế này chỉ có ý nghĩa khi các cơ sở giáo dục đại học đáp ứng đầy đủ ba điều kiện cốt lõi để mở ngành gồm đội ngũ giảng viên, cơ sở vật chất và chương trình đào tạo. Trong đó, chương trình có thể tham khảo từ các trường khác, nhưng cơ sở vật chất và năng lực thực hành thì không thể "đi mượn".

Đối với các ngành đặc thù như sức khỏe hay công nghệ cao, yêu cầu về phòng thí nghiệm, trang thiết bị và đội ngũ giảng viên được đào tạo bài bản là rất khắt khe. Thực tế cho thấy không ít trường không chuyên vẫn mở ngành y dược khi chưa đủ điều kiện, tiềm ẩn nguy cơ đào tạo ra nguồn nhân lực kém chất lượng.

Theo TS. Khuyến, quản lý vấn đề này là trách nhiệm của Bộ GD&ĐT, trước hết cần xây dựng tiêu chí mở ngành cụ thể, chặt chẽ để tránh tình trạng "mượn" giảng viên, đồng thời kiểm soát nghiêm điều kiện cơ sở vật chất, nhất là với các ngành đòi hỏi thực hành chuyên sâu. Ông nhấn mạnh rằng đào tạo bác sĩ phải gắn với bệnh viện thực hành - điều mà nhiều trường ngoài khối y hoặc trường tư thục khó có thể đáp ứng tương đương.

Một vấn đề đáng lo ngại khác là làn sóng mở ngành thiết kế vi mạch và đào tạo kỹ sư chip đang diễn ra rất nhanh. Trong khi theo chuẩn mực quốc tế, đào tạo kỹ sư chip đòi hỏi cơ sở chuyên biệt, phòng thí nghiệm hiện đại và quy trình đào tạo nghiêm ngặt, thì không ít trường lại chuyển hướng sang lĩnh vực này từ nền tảng công nghệ thông tin một cách vội vàng, thiếu chuẩn bị dài hạn.

TS. Khuyến bày tỏ quan ngại rằng việc nhiều trường chạy theo xu hướng, đánh vào tâm lý xã hội có thể dẫn đến "ma trận" ngành học và làm méo mó thị trường đào tạo. Dù mục tiêu quốc gia đặt ra đào tạo từ 50.000 đến 100.000 kỹ sư chip là cần thiết, hiện nay Việt Nam vẫn chưa có nhiều cơ sở đạt chuẩn quốc tế, trong khi việc mở ngành tràn lan có nguy cơ gây lãng phí nguồn lực và khiến sinh viên tốt nghiệp khó tìm việc làm. Vì vậy, theo ông, mở rộng đào tạo phải đi đôi với giám sát chất lượng và trách nhiệm giải trình. Các trường cần công khai minh bạch về đội ngũ giảng viên, cơ sở vật chất và năng lực đào tạo để xã hội giám sát, đặc biệt đối với các ngành đang "nóng", đồng thời tăng cường kiểm soát đầu ra thay vì chỉ chú trọng tuyển sinh đầu vào.

Về định hướng chọn ngành cho học sinh, TS. Lê Viết Khuyến khuyến nghị các em và phụ huynh cần cân nhắc kỹ lưỡng ba yếu tố gồm sự yêu thích và năng khiếu thực sự của người học, nhu cầu thực tế của thị trường lao động và năng lực đào tạo của cơ sở giáo dục. Ông cũng cho rằng ở nhiều quốc gia có nền giáo dục phát triển, hệ thống tư vấn hướng nghiệp được tổ chức bài bản từ sớm, trong khi tại Việt Nam công tác này còn hạn chế, khiến không ít hoạt động mang danh "hướng nghiệp" thực chất lại phục vụ mục tiêu tuyển sinh.

Từ góc nhìn thực tiễn phổ thông, cô Nguyễn Thu Thủy, giáo viên chủ nhiệm lớp 12 tại một trường THPT ở Hà Nội cho rằng, áp lực chọn ngành của học sinh hiện nay rất lớn, nhất là khi các lĩnh vực mới, ngành mũi nhọn liên tục xuất hiện. Theo cô, không ít học sinh dễ bị cuốn theo xu hướng mà chưa dành đủ thời gian tìm hiểu sâu về năng lực, sở thích và điều kiện học tập của bản thân.

Cô Thủy cũng chia sẻ thêm, các trường phổ thông đang tích cực đẩy mạnh hoạt động hướng nghiệp để giúp học sinh có cái nhìn toàn diện hơn về nghề nghiệp và thị trường lao động. Tuy nhiên, để việc định hướng hiệu quả hơn, rất cần sự phối hợp của nhiều bên - từ gia đình, nhà trường đến các cơ quan chuyên môn nhằm cung cấp thông tin minh bạch, khách quan, giúp học sinh lựa chọn ngành học phù hợp với năng lực cá nhân và nhu cầu phát triển của xã hội.

Đỗ Vi