Bức ảnh lịch sử của người cựu tù

Trở về Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt, ông Lê Thanh Cảnh xúc động kể lại thời khắc bức ảnh được chụp

Bức ảnh lịch sử

Trở lại Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt vào những ngày giữa năm 2026, đứng trước bức ảnh chụp chính mình, ông Cảnh xúc động nhớ lại: Đêm 18/5/1969, là chiến sĩ hoạt động trong tổ chức nội thành Sài Gòn, ông cùng một đồng đội tập kích vào Chi cục Cảnh sát Gò Vấp của chế độ cũ. Khi quả lựu đạn phát nổ, gây cháy một xe của địch và làm nhiều tên bị thương, hai người nhanh chóng rút lui. Ông chạy vào chợ Gò Vấp tìm đường thoát thân giữa khung cảnh đông đúc.

Trong lúc chen giữa dòng người hoảng loạn, ông đánh rơi dép và phải chạy chân trần vào con hẻm, gặp một tên dân quân tự vệ vừa đi gác đêm về. Thấy ông mặc quần áo lịch sự mà đi chân trần, hắn sinh nghi lao tới ôm chặt. Trong lúc thất thế, ông lần tìm khẩu súng ngắn giấu trong người, nhằm bụng hắn bóp cò, đối phương gục tại chỗ. Ngay sau đó, lực lượng địch ùa đến khống chế, bắt giữ, ông bị đánh ngất xỉu và lôi đi. Khi tỉnh lại tại Chi cục Cảnh sát Gò Vấp, đất cát bám đầy miệng, ông cố đưa lưỡi gạt cát ra ngoài. Hành động bản năng ấy khiến chúng hiểu lầm là ông tự tử để giữ bí mật tổ chức. Chúng lập tức dùng một thanh gỗ chặn ngang miệng nhằm ngăn cản ông cắn lưỡi. Đúng vào khoảnh khắc ấy, một bức ảnh được chụp lại mà ông không hay biết.

Ông Lê Thanh Cảnh trao tặng nhiều tư liệu quý cho Bảo tàng Lâm Đồng làm phong phú thêm hiện vật, tài liệu về Di tích

Mãi đến sau ngày đất nước thống nhất, khi tiếp cận hồ sơ của chế độ cũ, ông mới biết đến tấm ảnh, được kẹp cùng giấy tờ, tài liệu lưu trong hồ sơ. Như một chứng tích chân thực, không cần lời chú thích dài dòng, chỉ riêng hình ảnh người chiến sĩ nhỏ tuổi bị còng tay, miệng bị khớp bằng thanh gỗ cũng đủ để thấy sự tàn khốc của chiến tranh.

Kể từ ngày bị bắt, trải qua nhiều tháng bị thẩm vấn, tra khảo, nhiều lần vượt ngục, ông bị giam cầm qua nhiều nhà lao, từ Chí Hòa, đến Côn Đảo; chịu đựng chuỗi ngày lao tù kéo dài hơn 4 năm. Với thân hình gầy nhỏ, căn cứ theo giấy tờ khai giảm tuổi, chính quyền Sài Gòn xác định khi bị bắt ông mới 14 tuổi. Do chưa đủ tuổi thành niên, năm 1971, ông được đưa từ nhà tù Côn Đảo về Trung tâm Cải huấn thiếu nhi Đà Lạt, thực chất là nhà tù giam giữ các thiếu nhi yêu nước.

Ông Lê Thanh Cảnh thăm lại Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt, nơi cách đây hơn 50 năm ông từng bị giam giữ

Gửi thông điệp đến thế hệ trẻ

Tại đây, những người tù nhỏ tuổi phải chịu đựng điều kiện giam cầm vô cùng khắc nghiệt. Giữa khí hậu lạnh giá của Đà Lạt, ông cùng các bạn tù chỉ được phát một bộ quần áo mỏng, ban đêm bị dội nước lạnh vào buồng giam; khẩu phần ăn ít ỏi chỉ là cơm với muối. Những trận đòn bằng dây điện to bện nhiều lớp liên tục xả xuống mỗi khi chúng phát cơm, để lại những vết thương in hằn rớm máu.

Ông Lê Thanh Cảnh - cựu tù thiếu nhi đi qua những gian phòng nơi từng bị giam giữ

Thế nhưng, bạo lực không thể khuất phục ý chí đấu tranh bảo vệ khí tiết cách mạng. Chỉ hơn 2 năm tại đây, các tù nhân nhỏ tuổi đã tổ chức phong trào phản đối chế độ giam giữ hà khắc, tổ chức nhiều cuộc vượt ngục, buộc chính quyền Sài Gòn phải giải tán nhà lao vào giữa năm 1973. Được trả tự do, ông Lê Thanh Cảnh trở về Sài Gòn - Gia Định. Đất nước thống nhất, ông tham gia xây dựng chính quyền cơ sở, từng giữ cương vị Chủ tịch UBND phường 1, quận Gò Vấp, TP Hồ Chí Minh. Ông xây dựng một gia đình hạnh phúc cùng người vợ là nữ cán bộ y tế của phường, nuôi dạy con cháu trưởng thành.

Bức ảnh lịch sử chụp ngày bị bắt đã được ông trao cho Bảo tàng Lâm Đồng trưng bày tại Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt như là kỷ vật vô giá, ghi nhớ về một thời tuổi trẻ kiên cường. Đây cũng là nguồn tư liệu quý góp phần làm sống động, đầy đủ thêm nguồn tư liệu về di tích.

Đứng trước bức ảnh của chính mình sau hơn nửa thế kỷ, ông Lê Thanh Cảnh ngậm ngùi: Đi qua chiến tranh, mình còn sống là một điều may mắn, nhiều đồng đội đã không trở về. Mình sống được, mình được sống thì phải sống cho xứng đáng. Ông mong những hiện vật lưu giữ tại Nhà lao thiếu nhi Đà Lạt sẽ giúp thế hệ trẻ hiểu rằng độc lập, tự do hôm nay được đánh đổi bằng biết bao máu, nước mắt và tuổi xuân của lớp người đi trước.

Quỳnh Uyển .