Bất chợt gặp lại một gene Nghệ

Cũng xin thốt ngay ra đây một việc lỡ dở. Một thứ hối tiếc muộn mằn bởi một nhân chứng đã đột ngột về cõi. Nhân chứng của sự kiện nhà nước từng gom hàng trăm, hàng ngàn vòng, nhẫn, thoa, xuyến trong Tuần Lễ Vàng để đúc thành những thỏi, những cục vàng miếng!

Sau Ngày toàn quốc kháng chiến, đã có hàng chục xưởng bí mật chế tác như thế dưới sự điều hành bí mật của người Kho bạc Nhà nước. Tất thảy số vàng đúc được ấy được âm thầm nhập vào Ngân khố quốc gia.

Bởi chưa kịp tầm đủ tư liệu nên tôi đã lỡ một bài báo về sự kiện hy hữu này? Đành xin khất bạn đọc một dịp thích hợp!

Nhưng may mắn, không gặp được những người gom vàng, đúc vàng, nhưng tôi đã được ngồi với một hậu duệ từng vận chuyển những thỏi vàng miếng vuông vức như những cục gạch ấy!

Tôi đã tìm thấy những dòng sau đây trong cuốn Lịch sử Đảng bộ Nghệ Tĩnh.

… Cuộc biểu tình lịch sử ngày 1/9/1930 ở Thanh Chương được coi là mốc mở đầu đánh dấu sự ra đời của chính quyền Xô Viết ở Nghệ Tĩnh.

Trong số hạt nhân phong trào có nữ đồng chí Nguyễn Thị Kỳ và người chồng là Tôn Gia Chung.

Đồng chí Nguyễn Thị Kỳ đã sát vai cùng các đồng chí đảng viên lãnh đạo chị em phụ nữ, nhân dân Võ Liệt phối hợp với các tổng tiến hành nhiều cuộc đấu tranh. Ngày 6/10/1930, gần 3.000 quần chúng các tổng Võ Liệt, Cát Ngạn, Đại Đồng chống lính Lê Dương về phá làng; các cuộc biểu tình thị uy xé cờ vàng, đốt thẻ quy thuận vào tháng 1/1931…

Ngày 27 tháng 1 năm 1931, đồng chí Nguyễn Thị Kỳ bị địch bắt. Địch đã dùng mọi thủ đoạn dụ dỗ, tra tấn nhưng đồng chí vẫn nêu cao khí tiết của người chiến sĩ cộng sản. Sau gần 1 năm tra hỏi, không khai thác được gì, tòa án Nam triều tỉnh Nghệ An đã kết án đồng chí 3 năm tù, 3 năm quản thúc. Đầu năm 1934, kẻ thù phải trả tự do cho đồng chí. Ra tù, đồng chí Nguyễn Thị Kỳ nhanh chóng bắt mối liên lạc với tổ chức Đảng. Do đang bị bọn mật thám theo dõi, đồng chí đã đóng giả một bà chủ nhà trọ kiêm quán cơm ở Vinh để dễ hoạt động cách mạng. Nhà đồng chí đã trở thành địa điểm giao thông liên lạc, hội họp quan trọng của các đồng chí Xứ ủy, Tỉnh ủy trong thời kỳ này.

Cuối năm 1939, thực dân Pháp tăng cường chính sách khủng bố tại Nghệ An. Chúng đã tung mật thám và chỉ điểm ráo riết thực hiện chính sách lùng sục, bắt bớ cán bộ, đảng viên. Chỉ trong vòng 3 tháng từ tháng 9/1939 đến tháng 12/1939, địch đã bắt giam 258 đồng chí, trong đó chủ yếu là các nữ chiến sỹ đảng viên. Ngày 09/1/1941, chính quyền tay sai bắt đồng chí Nguyễn Thị Kỳ, cơ sở liên lạc tại nhà đồng chí bị phá vỡ...

Sau ngày Cách mạng Tháng Tám thành công, đồng chí Nguyễn Thị Kỳ ra tù và hoạt động trong tổ chức Hội phụ nữ cứu quốc tỉnh Nghệ An. Tháng 12/1945, Bộ cứu tế xã hội Việt Nam mở “Dục Anh Viện” ở các tỉnh theo ra Nghị định số 157 ngày 13 tháng 12 năm 1945. Đồng chí Nguyễn Thị Kỳ, ủy viên chấp hành Tỉnh hội phụ nữ được giao nhiệm vụ phụ trách “Viện Dục Anh Nghệ An” tại xã Thanh Tiên, Thanh Chương. Tại Hội nghị sơ kết phong trào Thi đua toàn huyện Thanh Chương, đồng chí Nguyễn Thị Kỳ là một trong số những cá nhân có nhiều thành tích xuất sắc được Huyện ủy khen thưởng.

(Hết trích)

Xin trở lại với sự kiện vận chuyển số vàng đúc được riêng ở Khu Tư.

Tổ chức Đảng Khu Tư đã nghiên cứu lọc rất kỹ tìm được người có đủ phẩm chất năng lực để đảm nhận công tác đặc biệt. Đó là việc vận chuyển một khối lượng lớn vàng đúc lên chiến khu Việt Bắc phục vụ cho công tác tài chính Mặt trận Điện Biên Phủ!

Tổ chức nhớ ngay ra người nữ chiến sĩ Xô Viết Nghệ Tĩnh trung kiên hiện đang đảm trách Dục Anh Viện.

Từ tháng 12/1945, Bộ cứu tế xã hội Việt Nam mở “Dục Anh Viện” ở các tỉnh theo ra Nghị định số 157 ngày 13 tháng 12 năm 1945. Đồng chí Nguyễn Thị Kỳ, ủy viên chấp hành Tỉnh hội phụ nữ được giao nhiệm vụ phụ trách “Viện Dục Anh Nghệ An”. Hàng trăm cháu, con em của các đồng chí cách mạng được nuôi dạy chu đáo tại Trại đóng tại xã Thanh Tiên, Thanh Chương.

Tổ chức đã gặp gỡ động viên bà Kỳ đi nhận nhiệm vụ mới…

Năm 1953 đồng chí Nguyễn Thị Kỳ được Trung ương điều động ra chiến khu Việt Bắc…

Bà được giao một nhiệm vụ cực kỳ đặc biệt: dẫn một đội quân từ Nghệ An bí mật đi bộ xuyên rừng qua Thanh Hóa, Hòa Bình... Ra chiến khu Việt Bắc. Tất cả mọi người ngoài quân trang, lương thực đều mang theo 1 gói hàng to bằng hai viên gạch, nặng trên chục kg. Không ai biết đó là thứ gì nhưng được bọc gói rất kỹ, giấu kín dưới đáy ba lô. Trong đoàn, chỉ 3 người không phải mang hàng, là anh đội trưởng, người phụ nữ và chú bé 14 tuổi địu đứa con gái 15 tháng của người phụ nữ đó.

Ngày nghỉ đêm đi, đoàn quân hàng chục người hao hao như một đoàn dân công nhập vào đội hình dân công trên các nẻo đường nhích dần về Việt Bắc và chiến trường Điện Biên Phủ. Nhưng oái oăm, họ không có quyền dẫm vào vệt chân lối mòn quen thuộc của các đoàn dân công đi trước mà theo lộ trình riêng. Lộ trình đó dích dắc, nhiêu khê tóm lại là hơi bị lằng nhằng do những giao liên giao thông đặc biệt chỉ lối! Người giao thông cứ như cố tình chọn những cung đường hẻo lánh nhất, tránh tiếp xúc tối đa với dân. Thỉnh thoảng đoàn ghé vào những bản làng heo hút định sẵn, tranh thủ bổ sung lương thực rồi lại tiếp tục hướng về núi rừng Việt Bắc!

Trèo đèo lội suối ròng rã hơn 1 tháng trời, cuối cùng họ cũng ra đến chiến khu Việt Bắc, giao nộp đầy đủ số hàng hóa mang theo, kết thúc thành công một nhiệm vụ kỳ lạ của cuộc kháng chiến.

Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh và hai ông bà Nguyễn Thị Kỳ - Tôn Gia Chung. (Ảnh tư liệu gia đình Cảnh Hoàng)

Bà Nguyễn Thị Kỳ và ông Tôn Gia Chung

Số gạch mà các chiến sỹ mang ra chiến khu Việt Bắc khi đó, chính là số vàng mà chính quyền Việt Nam thu gom được từ ngân khố nhà Nguyễn và các Tuần Lễ Vàng ở khắp miền Trung.

Và bà Kỳ sau đó trở thành thủ quỹ của kho bạc thuộc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, đảm trách việc trông giữ chính số vàng đó.

Mỗi khi cần mua vũ khí, quân trang… chuẩn bị cho một chiến dịch lớn nào đó, người phụ nữ ấy lại được lệnh lấy từ kho ra một vài viên gạch giao cho cán bộ liên quan.

Phần lớn số vàng đó đã được dùng trong chiến dịch Điện Biên Phủ lịch sử. Hoàn thành xuất sắc chuyến công tác đặc biệt, bà Nguyễn Thị Kỳ còn được giao làm công tác phụ vận. Tiếp đó, bà được chuyển sang công tác ở cơ quan Ngân hàng Trung ương và là Đảng ủy viên của Đảng bộ Ngân hàng, phụ trách thủ quỹ kho bạc. Với tinh thần trách nhiệm cao, suốt một thời gian dài quản lý tiền, vàng của Nhà nước, bà đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, kịp thời phục vụ cho cơ quan Trung ương và nhu cầu kháng chiến.

Năm 1960, bà Nguyễn Thị Kỳ được tổ chức tin tưởng giao cho quản lý Cửa hàng vàng bạc của Ngân hàng tỉnh Nghệ An.

*

* *

Những tưởng đã từng quen biết, đã từng mặc định, nhưng lần gặp lại mới đây gia đình ông tiến sĩ (TS) Toán học Nguyễn Cảnh Hoàng và bà vợ, nhà khoa học Tôn Biểu Thanh vẫn phát lộ những bất ngờ!

Bất ngờ bởi vợ Cảnh Hoàng, Biểu Thanh, kỹ sư Hóa thực phẩm chính là con gái cụ bà Nguyễn Thị Kỳ và người cha, Tôn Gia Chung, một yếu nhân của Tân Việt Cách mạng Đảng sau này là chiến sĩ cộng sản, Bí thư Xô Viết Nghệ Tĩnh.

Biểu Thanh chính là cô bé 15 tháng tuổi ngày ấy từng tòn ten dai dẳng trên cái địu của đoàn dân công từng vận chuyển thứ hàng đặc biệt dằng dặc suốt từ Nghệ An lên Việt Bắc!

Cũng nói ngay, cậu bé 14 tuổi trong đoàn công tác đặc biệt ấy là con của một cán bộ cách mạng Xô Viết Nghệ Tĩnh khi đó (năm 1953) phải rời trường Dục Anh vì phải đi theo bà giáo phụ trách Trường Dục Anh Nguyễn Thị Kỳ.

Thấy tôi tò mò chuyện vợ chồng Cảnh Hoàng- Biểu Thanh về chuyến vận chuyển vàng ấy, Biểu Thanh chỉ cười.

“ Sau này mẹ Kỳ nói lại là trên đường đi, ngoài mẹ ra thì chẳng ai biết hàng hóa đó chính xác là gì. Riêng mẹ luôn phải kín đáo dõi mắt theo từng cái ba lô, từng bước đi của mọi người trong đoàn, kể cả khi họ đi … vệ sinh! Những viên gạch đó trở nên quý giá và thân thiết với mẹ như đứa con từng mang nặng đẻ đau, vì đã được Đảng tin cậy và giao phó”!

Cuộc hội ngộ ngày 22/7/2025 giữa chú bé 14 tuổi năm ấy và con gái bà Kỳ 15 tháng tuổi, hai thành viên đặc biệt của chuyến hành quân kỳ lạ năm xưa

“Theo như trí nhớ của mẹ thì chuyến vận chuyển vàng từ Nghệ An lên Việt Bắc khoảng trên 3 tạ. Mỗi viên cỡ 4-5 ki lô gam”.

Tôi ngó thêm lần nữa tấm di ảnh bà Nguyễn Thị Kỳ, người đảng viên Xô Viết Nghệ Tĩnh năm 1930. Chị Biểu Thanh cho biết, ảnh bà chụp năm 1988 khi bà đã 76 tuổi còn trong khá thần thái. Cùng di ảnh người chồng, cụ Tôn Gia Chung cựu tù nhân nhà tù Buôn Ma Thuột trong những năm 1931-1945 từng được tặng thưởng Huân chương Độc lập hạng Nhất và Huân chương Hồ Chí Minh.

Thêm một bất ngờ nữa, bởi câu chuyện nghe thêm ở nhà vợ chồng gia đình trí thức Cảnh Hoàng - Biểu Thanh lúc chia tay cứ ám ảnh tôi như một huyền thoại!

…Năm 1927, người thanh niên yêu nước Tôn Gia Chung cùng bạn bè tổ chức cướp sân bay Bạch Mai. Việc không thành, anh bị thực dân Pháp bắt và kết án 3 năm quản thúc tại Vinh.

Ba năm sau, anh tham gia Đảng Cộng sản tại Nghệ An, trở thành một trong những người lãnh đạo cao trào cách mạng 1930-1931. Ngày 21/7/1931, ông và vợ là bà Nguyễn Thị Kỳ bị giặc Pháp bắt. Kết quả, ông bị kết án tù 20 năm, đày đi Ban Mê Thuột. Trong tù, ông lại đấu tranh, bị tăng án 2 lần. Đến năm 1945 Nhật đảo chính Pháp, ông mới được ra tù.

Có một sự lạ, cả hai lần, người kết án ông đều là ông Nguyễn Khắc Niêm, Án sát tỉnh Nghệ An. Ông Niêm sau này làm Thượng thư Bộ Lễ, thường được gọi là cụ Thượng Niêm chính là thân sinh học giả Nguyễn Khắc Viện. Bất bình với nhà Nguyễn, ông Niêm từ quan năm 1942 khi 52 tuổi.

Năm 1978, ông Nguyễn Khắc Phi, con trai ông Niêm đến thăm người cựu tù, tức là ông Tôn Gia Chung người mà năm chục năm trước đây bố mình đã 2 lần kết án tù. Ông Phi kể, trong nhà Bảo tàng Cách mạng ở Vinh có cái roi với dòng chữ, “đây là roi mà Án sát Nguyễn Khắc Niêm hay dùng để tra tấn các chiến sỹ cách mạng 1930 - 1931”.

Người cựu tù năm xưa, lúc ấy đã 78 tuổi, vốn đôn hậu và trầm tĩnh, đột ngột đỏ bừng mặt cho là có sự lầm lẫn chi đây nên đập bàn quát:

“Láo, nói láo. Cụ Thượng Niêm là bậc đại Nho, có bao giờ như thế”!

Người con trai rể của cụ Tôn Gia Chung, nhà toán học Nguyễn Cảnh Hoàng đã cảm thán khi kể lại câu chuyện ấy. “Lần đầu tiên thấy ông già vợ nổi nóng như vậy, tôi chợt nhận ra cả ông Niêm lẫn người cựu tù, dù hoàn cảnh lịch sử từng đặt họ ở vị trí đối địch nhau trong phòng xử án, nhưng họ đều là những đỉnh cao về nhân cách!”.

Chao ôi chỉ người Nghệ, chất Nghệ và… cái gene Nghệ mới có cơ để phát lộ như thế!

Vợ ấy nên có chồng ấy! Thời chưa xa, vậy mà thoắt đã là một quá vãng như huyền thoại. Những người muôn năm cũ. Tìm ở đâu bây chừ?

Xuân Ba