Bảo vệ trẻ em trên không gian mạng

Những rủi ro ngày càng khó nhận diện

Nếu như trước đây, mối lo của phụ huynh chủ yếu xoay quanh việc trẻ sử dụng internet quá nhiều hoặc tiếp cận nội dung không phù hợp, thì hiện nay những nguy cơ trên không gian mạng đã thay đổi theo hướng phức tạp hơn. Trẻ em không chỉ đối diện với bắt nạt trực tuyến hay các nội dung độc hại mà còn đứng trước nguy cơ bị lừa đảo, xâm phạm dữ liệu cá nhân, áp lực tâm lý từ mạng xã hội.

Tháng 1-2026, lực lượng Công an tỉnh Nghệ An phối hợp giải cứu một nữ sinh 16 tuổi trên chuyến tàu hỏa Bắc-Nam, sau khi em bị một người bạn quen qua mạng xã hội dụ dỗ. Tin vào những lời thao túng tâm lý được dàn dựng tinh vi, nữ sinh đã chủ động cắt liên lạc với gia đình, một mình lên tàu di chuyển từ Hà Nội vào TP Hồ Chí Minh theo sự sắp đặt của đối tượng. Không chỉ vậy, sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) cũng đang tạo ra ngày càng nhiều hình ảnh giả, thông tin sai lệch hay các hình thức lừa đảo công nghệ cao, trong khi khả năng phân biệt thật-giả của trẻ vẫn còn hạn chế.

Các em học sinh tham gia Tọa đàm "Thiếu niên nói 2026: Đồng kiến tạo giải pháp an toàn số và sức khỏe số" do MSD phối hợp tổ chức. Ảnh do đơn vị cung cấp

Theo số liệu từ khảo sát “Tiếng nói trẻ em Việt Nam 2026” do Viện Nghiên cứu quản lý phát triển bền vững (MSD) thực hiện, có tới 98% trẻ em tham gia khảo sát đang sử dụng internet. Điều này cho thấy môi trường số có tác động tới hầu hết hoạt động thường ngày của trẻ, từ học tập, giải trí cho tới giao tiếp và thể hiện bản thân. Tuy nhiên, mức độ tiếp cận rất cao ấy cũng kéo theo những rủi ro đáng kể. Khoảng 9/10 thiếu niên được khảo sát cho biết từng trực tiếp hoặc gián tiếp gặp rủi ro trên môi trường mạng, dù phần lớn các em đã từng được học hoặc nghe về an toàn số.

Hiện nay, tốc độ phát triển của công nghệ đang nhanh hơn rất nhiều so với tốc độ chuẩn bị năng lực số an toàn cho trẻ em và người lớn. Trẻ em tiếp cận công nghệ ngày càng sớm nhưng nhiều em chưa được trang bị đầy đủ kỹ năng để tự bảo vệ mình trên môi trường số, trong khi phụ huynh và giáo viên cũng gặp không ít khó khăn trong việc đồng hành bởi công nghệ, đặc biệt là AI, liên tục thay đổi. Điều này tạo ra một khoảng cách nhất định giữa việc trẻ sử dụng công nghệ và trẻ có năng lực công dân số.

Trang bị năng lực công dân số cho trẻ em

Thời gian gần đây, nhiều quốc gia trên thế giới đã đưa ra các biện pháp hạn chế, thậm chí cấm trẻ em sử dụng mạng xã hội nhằm giảm thiểu các nguy cơ liên quan tới môi trường số. Tuy nhiên, bà Nguyễn Phương Linh, Viện trưởng MSD cho biết: "Việc tiếp cận theo hướng “cấm” hoặc “hạn chế tuyệt đối” sẽ khó giải quyết tận gốc vấn đề, nhất là trong bối cảnh công nghệ đã trở thành một phần không thể tách rời của học tập, giao tiếp và phát triển của trẻ em. Vấn đề không phải là làm sao để trẻ không sử dụng công nghệ, mà là làm sao để trẻ sử dụng công nghệ một cách an toàn, thông minh và có trách nhiệm. Nếu chỉ cấm đoán, trẻ có thể tiếp cận công nghệ theo những cách khó kiểm soát hơn, trong khi người lớn lại mất đi cơ hội đồng hành và giáo dục. Ngược lại, nếu được hướng dẫn đúng cách, công nghệ có thể trở thành công cụ tích cực giúp trẻ học tập, sáng tạo và phát triển kỹ năng".

Bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng không thể chỉ dừng lại ở việc dạy trẻ tránh nguy hiểm mà quan trọng hơn là giúp các em có đủ năng lực để sử dụng công nghệ một cách tích cực và an toàn. Trong thời gian qua, MSD đã tổ chức phối hợp triển khai nhiều chương trình theo hướng trao quyền cho trẻ em như “Công dân số chuẩn-SNET”, “AI for Good Việt Nam”, đồng thời tổ chức các hoạt động nghiên cứu, truyền thông và tập huấn dành cho học sinh, phụ huynh và giáo viên. Trong đó đặc biệt chú trọng giúp trẻ biết sử dụng công nghệ để học tập và sáng tạo, biết bảo vệ dữ liệu cá nhân, biết phản biện thông tin và có khả năng đưa ra lựa chọn an toàn trong môi trường số. "Bảo vệ trẻ em trên không gian mạng không chỉ là giảm thiểu rủi ro mà còn là quá trình giúp trẻ có đủ sự tự tin, kỹ năng và giá trị để phát triển lành mạnh trong thời đại số", bà Nguyễn Phương Linh nhấn mạnh.

VÂN HÀ