Bảo tồn Tháp Phú Diên trước thách thức biến đổi khí hậu

Tháp Phú Diên đang đối mặt với nhiều thách thức do biến đổi khí hậu. 

Các chuyên gia, nhà nghiên cứu tham dự “Hội nghị công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích kiến trúc nghệ thuật Tháp Phú Diên” do Bảo tàng Lịch sử TP. Huế tổ chức ngày 21/8 đã đưa ra những nhận định và giải pháp để tu bổ, bảo tồn và phát huy trong giai đoạn mới. Trước đó, đoàn các chuyên gia đã có chuyến khảo sát thực tế di tích.

Nỗi lo biến đổi khí hậu

Tháp Phú Diên (xã Phú Vinh) được phát hiện năm 2001 bởi một nhóm công nhân khai thác khoáng sản titan. Thời điểm phát hiện, tháp bị vùi sâu trong lòng cát từ 5m - 7m so với mặt đất.

Thời điểm đó, UBND tỉnh Thừa Thiên Huế đã chỉ đạo các cơ quan chuyên môn triển khai công tác bảo vệ, khảo sát và khai quật di tích. Sau khai quật, kết quả cho thấy, đây là công trình kiến trúc Chăm Pa xây bằng gạch nung, có mặt bằng hình chữ nhật, diện tích trên 30m2, gồm một cửa chính hướng Đông và ba cửa giả ở các hướng còn lại. Trong lòng tháp phát hiện Yoni bằng đá cùng nhiều dấu tích kiến trúc và hiện vật liên quan đến tín ngưỡng Chăm Pa.

Các kết quả nghiên cứu cho thấy Tháp Phú Diên mang phong cách chuyển tiếp giữa Mỹ Sơn E1 và Hòa Lai, niên đại khoảng đầu thế kỷ VIII với kiến trúc Chăm Pa thời kỳ đầu, có hệ thống trang trí, bố cục kiến trúc hài hòa, thể hiện trình độ kỹ thuật và nghệ thuật đặc sắc.

Công trình này được xem là minh chứng tiêu biểu cho quá trình phát triển rực rỡ của văn hóa Chăm Pa trên vùng đất Huế và cần tiếp tục được quan tâm bảo tồn, phát huy. Cuối năm 2001, di tích này được Bộ Văn hóa Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) quyết định xếp hạng Tháp Phú Diên là di tích Kiến trúc Nghệ thuật cấp Quốc gia.

Ông Nguyễn Đức Lộc, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TP. Huế - đơn vị quản lý trực tiếp Tháp Phú Diên cho hay, sau ngày được xếp hạng, đơn vị đã triển khai nhiều hoạt động quản lý, trùng tu, tôn tạo, quảng bá và giáo dục di sản. Tuy nhiên, do nằm trong môi trường ven biển, chịu tác động của hơi muối, biến đổi khí hậu, nắng nóng, gió biển và cát bay nên di tích dần xuất hiện tình trạng xuống cấp như rêu mốc, mủn bề mặt vật liệu, ảnh hưởng đến cấu kiện và hoa văn trang trí.

Trước thực trạng đó, đơn vị đã nhiều lần triển khai các dự án bảo tồn. Cụ thể như gia cố nền móng, chống nghiêng lún, kích nâng toàn bộ tháp, xây dựng nhà bao che và cải tạo cảnh quan, thoát nước, lắp đặt hệ thống phòng cháy, chống sét…

Thế nhưng những năm gần đây cứ đến mùa mưa bão di tích này thường xuyên bị ngập. Đỉnh điểm mùa mưa bão năm 2025, Tháp Phú Diên bị ngập nước 60cm. Mỗi lần như thế, đơn vị phải huy động máy bơm để hút nước.

Hướng nào để bảo tồn tốt nhất cho Tháp Phú Diên?

Cũng theo ông Lộc, mới đây, Bảo tàng Lịch sử TP. Huế đã phối hợp với Phân viện Khoa học Công nghệ xây dựng miền Trung tiến hành khảo sát hiện trạng công trình, lấy mẫu thí nghiệm vật liệu, khoan địa chất công trình.

Kết quả cho thấy kiến trúc bên ngoài cơ bản vẫn giữ nguyên hình khối kiến trúc theo hình ảnh ban đầu lúc khai quật. Kết cấu Tháp Phú Diên từ phần đế đến thân được xây liền khối bằng gạch đặc và hiện nay có thể khai thác sử dụng, song cần phải có phương án xử lý các vị trí nứt, mủn gạch để ngăn ngừa sự xuống cấp của tháp và hiện tượng mủn gạch lan rộng.

Đối với gạch cũ, các kết quả khảo sát cho thấy cũng có hiện tượng bị mủn trên bề mặt, tuy nhiên tốc độ mủn rất chậm khi kết hợp với các tác động cơ học khác như mưa, gió dẫn tới bị bào mòn dần bề mặt. Lâu dài có thể dẫn tới sạt lở khối xây, vì thế cần có các giải pháp kỹ thuật để bảo vệ bề mặt khối xây cũ.

 Nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa đưa ra nhiều ý kiến để bảo tồn Tháp Phú Diên tại hội nghị.

Trong rất nhiều mối lo, điều khiến các chuyên gia lo ngại nhất đó là vấn đề nước biển dâng, mưa cực đoan khiến công trình ngập sâu dài ngày. KS. Lê Văn Quảng, nguyên Phó Giám đốc Phân viện Khoa học Công nghệ Xây dựng miền Trung đặt vấn đề cần thiết phải kích nâng thân tháp hoặc cắt cọc để nâng toàn bộ đế tháp cao lên 80 - 100cm. Tuy nhiên việc này cần nghiên cứu một cách kỹ lưỡng, thận trọng vì như thế có thể vi phạm các điều luật, thay đổi diện mạo di tích.

“Nhưng nếu kích lên cao thì có chịu được bão không?”, ông Quảng lo ngại. Vị chuyên gia này cũng đưa ra hướng bảo tồn khác bằng cách gia cường gạch, tuy nhiên việc này cần phải thực hiện một cách thường xuyên, định kỳ.

Trong khi đó, TS. Trần Minh Đức, nguyên Giám đốc Phân viện Khoa học Công nghệ Xây dựng miền Trung đề nghị, vẫn tiếp tục phương án giữ nguyên nhà bao che cho di tích. Cùng với đó tiến hành phương án rút muối, gia cường cứng lớp bề mặt, phủ hóa chất chống hấp thụ ẩm, tẩy nấm mốc và tăng cường chống thấm cho tất cả vị trí lọt nước.

TS. Đức cũng lo ngại trong tương lai cũng có khả năng di tích sẽ ngập sâu hơn, 1 – 1,5m chẳng hạn. Vì thế cần chuẩn bị các phương án hệ thống thu thoát nước cũng như hệ kết cấu vây chắn nước ngầm.

Đồng quan điểm, nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa (nguyên Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin Thừa Thiên Huế) đánh giá việc bảo tồn Tháp Phú Diên thời gian qua khá tốt nhưng vẫn đối mặt với rất nhiều nguy cơ.

Từ những vụ ngập gây ảnh hưởng đến tháp, ông Hoa lo lắng tình hình ngập những năm tới có khả năng gia tăng, nghiêm trọng hơn.

“Từng có phương án di dời nhưng theo tôi thời điểm này vẫn chưa thể. Vì thế cần bảo quản tại chỗ”, ông Hoa nói và cho rằng, cần ưu tiên những việc làm ngay lập tức để bảo tồn tháp: “Tiếp tục gia cố đế tháp để giữ chắc. Cùng với đó đầu tư hệ thống hầm hút, chứa và bơm nước ra ngoài”.

Các chuyên gia cũng lưu ý các phương án đưa ra cần được tính toán thận trọng. Mọi giải pháp can thiệp phải dựa trên cơ sở khoa học, hạn chế tối đa tác động đến yếu tố gốc và giá trị nguyên trạng của di tích.

Hình ảnh chuyến khảo sát thực tế của các chuyên gia tại Tháp Phú Diên trước thời điểm diễn ra hội nghị:

Công trình Tháp Phú Diên được phát hiện năm 2001 bởi một nhóm công nhân khai thác khoáng sản titan.

 Các kết quả nghiên cứu cho thấy Tháp Phú Diên mang phong cách chuyển tiếp giữa Mỹ Sơn E1 và Hòa Lai, niên đại khoảng đầu thế kỷ VIII.

 Cuối năm 2001, di tích này được Bộ Văn hóa Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) quyết định xếp hạng là di tích Kiến trúc Nghệ thuật cấp Quốc gia. Công trình này được xem là minh chứng tiêu biểu cho quá trình phát triển rực rỡ của văn hóa Chăm Pa trên vùng đất Huế. 

 Do nằm trong môi trường ven biển, chịu tác động của hơi muối, biến đổi khí hậu, nắng nóng, gió biển và cát bay nên di tích dần xuất hiện tình trạng xuống cấp.

Trước đó đã có nhiều dự án bảo tồn Tháp Phú Diên, trong đó có lắp hệ thống nhà bao che và kính. Trong rất nhiều mối lo, điều khiến các chuyên gia lo ngại nhất là vấn đề nước biển dâng, mưa cực đoan khiến công trình ngập sâu dài ngày.

 Trước thực trạng này, các chuyên gia đề nghị đầu tư hệ thống thoát nước, có ý kiến cần thiết phải kích nâng thân tháp hoặc cắt cọc để nâng toàn bộ đế tháp cao lên 80 - 100cm. Tuy nhiên, các giải pháp can thiệp phải dựa trên cơ sở khoa học.

Từ những ý kiến của chuyên gia, thời gian tới Bảo tàng Lịch sử TP. Huế sẽ nghiên cứu và đưa ra các giải pháp để bảo tồn một cách hiệu quả nhất.