Bảo tồn, phát huy giá trị của đình làng

Đình làng - Không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng.

Những mái đình trước nguy cơ mai một

Theo các bậc cao niên trong làng kể lại, nghè, hay còn gọi là đình Sơn Hà, thuộc thôn Sơn Hà, xã Triệu Sơn, được xây dựng cách đây hơn 300 năm. Đây là nơi thờ Tham xung Tá quốc Lê Hữu, còn gọi là Chàng Út Đại vương.

Trải qua biến thiên lịch sử, công trình đình chính đã bị phá hủy, hiện chỉ còn nền móng cùng một số di vật như bia đá, rùa đá, ngựa đá, nhóm tượng vũ sĩ và một số đồ thờ bằng gỗ. Theo các nhà nghiên cứu, những hiện vật còn lại có giá trị lịch sử, nghệ thuật, phản ánh trình độ điêu khắc dân tộc từ thế kỷ XVIII.

Hiện khu di tích được chính quyền địa phương và người dân làng Sơn Hà bảo quản, trông coi. Khuôn viên di tích được người dân đóng góp, chỉnh trang, kè ao hình bán nguyệt, trồng sen, tạo cảnh quan trang nghiêm. Tuy nhiên, điều người dân mong mỏi nhất là di tích sớm được phục dựng để vừa bảo tồn giá trị lịch sử, vừa có nơi sinh hoạt văn hóa cộng đồng.

Đình làng Sơn Hà, xã Triệu Sơn đã bị xuống cấp theo thời gian.

Cách đó không xa, đình - đền Thiết Cương, thuộc thôn Thiết Cương, xã Triệu Sơn, cũng đang đối mặt với nguy cơ xuống cấp nghiêm trọng. Di tích lịch sử - văn hóa và kiến trúc nghệ thuật thời Nguyễn được xây dựng vào cuối thế kỷ XIX, là nơi thờ Cao Minh Đại vương và Phương Anh phu nhân. Di tích đã được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa và kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh.

Qua thời gian, nhiều hạng mục của đình đã hư hỏng. Tường nứt, bong tróc, rêu mốc; nền gạch lún, nứt và ẩm thấp. Hệ thống cột, xà, hoành, rui bằng gỗ có dấu hiệu cong, nứt, mục. Mái ngói mũi hài xô vỡ; bờ mái, hoa văn trang trí xuống cấp, nhiều họa tiết, linh vật bị hư hỏng. Một góc đình bị dột khiến nước mưa chảy xuống, làm mục các đầu kèo.

Để bảo vệ di tích, chính quyền địa phương đã vận động người dân hỗ trợ ngói, gia cố mái, chằng chống những vị trí có nguy cơ gãy đổ. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp tạm thời. Trước nguy cơ mất an toàn, địa phương đã đặt biển cảnh báo, hạn chế người dân tập trung trong khu vực xuống cấp.

Trước nguy cơ đổ sập, chính quyền xã Triệu Sơn đã lắp biển cảnh báo, hạn chế người dân tập trung trong đình.

Theo thống kê, Thanh Hóa hiện có 458 đình làng. Trong đó, 279 đình còn giữ được kiến trúc, 179 đình đã trở thành phế tích. Trong số các đình còn lưu giữ được kiến trúc, có 139 đình đã được xếp hạng di tích. Phần lớn những ngôi đình này đang trong tình trạng xuống cấp ở nhiều mức độ.

Chung tay gìn giữ hồn cốt làng quê

Thời gian qua, cùng với sự đầu tư của Nhà nước, các địa phương đã nỗ lực huy động nguồn lực bảo quản, tu bổ, phục hồi nhiều di tích. Một trong những trường hợp tiêu biểu là đình làng Đô Mỹ, thôn Hà Tân, xã Tống Sơn. Được dựng vào giữa thế kỷ XIX, đình mang đậm dấu ấn kiến trúc thời Nguyễn, thờ Tô Hiến Thành cùng 2 vị Đô Bá và Nguyễn Thận Xuân.

Sau khi được tu bổ, tôn tạo, đình làng Đô Mỹ đã trở thành không gian sinh hoạt văn hóa của cộng đồng, đồng thời là điểm đến góp phần quảng bá giá trị lịch sử - văn hóa của địa phương.

Ông Nguyễn Văn Quân, Trưởng thôn Hà Tân, cho biết: “Sau khi được tu bổ, đình trở nên khang trang hơn, người dân có nơi sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng. Đây cũng là địa chỉ để thế hệ trẻ tìm hiểu về lịch sử, truyền thống của quê hương”.

Tuy nhiên, từ thực tế tại nhiều địa phương cho thấy, nhu cầu tu bổ, chống xuống cấp di tích vẫn rất lớn, trong khi nguồn lực đầu tư còn hạn chế. Không ít ngôi đình đang phải “chờ” kinh phí để được trùng tu, trong khi từng ngày phải đối mặt với sự xuống cấp do thời tiết và thời gian.

Ông Nguyễn Minh Tấn, Phó Chủ tịch UBND xã Tống Sơn, cho biết: “Chính quyền và Nhân dân đã cố gắng trùng tu một số di tích xuống cấp nặng, tuy nhiên vẫn còn nhiều công trình cần được đầu tư”.

Đình làng Đồng Bồng, xã Tống Sơn đã được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp Quốc gia.

Đình làng không đơn thuần là những công trình kiến trúc cổ. Mỗi mái đình, cột gỗ, nét chạm khắc, đồ thờ đều gắn với một câu chuyện lịch sử và đời sống tinh thần của cộng đồng dân cư. Qua đình làng, nhiều phong tục, tín ngưỡng, lễ hội và truyền thống văn hóa được lưu giữ, trao truyền qua nhiều thế hệ.

Vì vậy, bảo tồn đình làng cần được nhìn nhận như một nhiệm vụ gìn giữ di sản sống của cộng đồng. Bên cạnh nguồn lực Nhà nước, việc huy động sự tham gia của người dân, các tổ chức, cá nhân cần được quan tâm, nhưng phải bảo đảm nguyên tắc bảo tồn đúng giá trị, tránh làm biến dạng kiến trúc gốc.

Cùng với bảo tồn, việc phát huy giá trị di tích cũng cần được chú trọng. Những ngôi đình được tu bổ đúng cách có thể trở thành không gian văn hóa cộng đồng, địa chỉ giáo dục truyền thống và điểm đến trong hành trình khám phá văn hóa xứ Thanh.