Bánh Tết trong gian bếp tuổi thơ

Khi ấy, mỗi khi Tết đến chị em tôi cùng mẹ làm bánh, mứt để cúng, để đãi khách. Và đó không chỉ là nhu cầu tiêu dùng mà còn là niềm vui ngày Tết.

1. Mỗi dịp Tết, tuy nhà không mấy dư dả nhưng mẹ cũng làm hàng chục loại bánh. Tôi nhớ nhất là bánh in vì dễ làm, làm nhiều và để được lâu. Mẹ cho đường và bột nếp đã rang xay mịn vào thau nhỏ, hai bàn tay gầy guộc vì công việc đồng áng nặng nhọc của mẹ lúc này lại thoăn thoắt nhào trộn đến khi bột ngấm hết vào nước đường.

Rồi mẹ lấy khuôn, đổ một lớp bột, rưới một ít nhân ở giữa (pha trộn từ đậu phộng, mè, đường và bột quế), đổ tiếp một lớp bột, dùng hai tay ịn mạnh thành ra bánh.

Những chiếc bánh in tròn nhẵn có chữ phúc phía trên trông bắt mắt. Nhưng bọn trẻ chúng tôi không thích ăn bánh in vì thấy không ngon và hay mắc nghẹn. Bởi vậy, bánh in là thứ còn lại nhiều nhất sau mỗi dịp Tết.

Một cụ bà chuyên làm và bán bánh in cùng các loại bánh truyền thống khác ở chợ Nhơn Lộc (nay thuộc xã An Nhơn Tây, tỉnh Gia Lai) năm 2024. Ảnh: Hoài Thu

Có một loại bánh khác cũng dễ làm nhưng bọn trẻ thích ăn hơn là bánh nổ. Gọi là bánh nổ vì khi rang, nếp sẽ nổ bung thành những hạt cốm trắng tinh, phát ra tiếng lách tách vui tai. Cách làm cũng tương tự bánh in, chỉ khác là nguyên liệu không phải bột mà là cốm.

Những hạt cốm mẩy tròn, mang hương đồng cỏ nội. Mẹ trộn cốm với nước đường, gừng rồi đưa vào khuôn ép thành bánh. Những cái bánh nổ hình thoi, giòn tan, quyện hương gừng thơm dìu dịu, nên trẻ con, người lớn đều thích.

Sang hơn là bánh thuẫn. Nguyên liệu chính của bánh thuẫn cũng là bột, đường nhưng có thêm trứng và các loại gia vị khác. Mẹ trộn bột, đường, trứng rồi đánh nhuyễn; xong đặt chiếc khuôn trên lò than, khi khuôn đã nóng cho bột vào và nướng.

Chiếc bánh thuẫn khi chín vàng ươm, nở bung như cánh hoa mai ngày Tết. Bánh tơi xốp, thơm ngon, ưu tiên để đãi khách nên bọn trẻ được mẹ phát có giới hạn.

Mứt mẹ làm cũng có nhiều loại: Mứt gừng, mứt dừa, mứt bí… Nhưng làm mứt gừng là công phu nhất. Mứt gừng tôi muốn nói ở đây là mứt gừng củ chứ không phải là gừng lát.

Làm mứt gừng lát thì đơn giản, lấy củ gừng thái lát mỏng, ướp với đường rồi sên trên lửa nhỏ, đảo đều tay đến khi đường kết tinh thì thành món mứt gừng thơm ngon, ấm bụng.

Nhưng làm mứt gừng củ thì công phu hơn nhiều. Mẹ ra vườn nhổ các bụi gừng, chọn những củ đẹp, thường có 5 nhánh để khi làm xong miếng mứt giống như bàn tay năm ngón.

Sau khi chọn được củ đẹp, mẹ đem ngâm nước rồi cạo vỏ, rửa sạch, ngâm nước muối qua đêm để củ gừng mềm và nhả bớt nhựa. Hôm sau chị em tôi ra sức xăm từng củ, phải xăm đều, xăm kỹ, đến khi củ mềm, dễ thấm đường và bớt cay.

Mỗi cây xăm có chừng mười cây kim nhọn, chị tôi có lần sơ ý bị đâm vào tay đau buốt đến phát khóc. Xăm xong, mẹ xả nước, luộc, thắng với đường đến khi chuyển sang màu trắng ngà, thì vớt ra phơi khô.

Mứt gừng nguyên củ tự làm mang hơi ấm của bàn tay người thân, tạo nên một bức tranh Tết đầy màu sắc và sống động.

Mỗi loại bánh, mứt làm xong mẹ cẩn thận xếp, cất vào các quả nhôm hoặc bình thủy tinh để dùng trong dịp Tết. Trong ba ngày Tết, ngày nào mẹ cũng sắp bánh, mứt ra đĩa mang lên bàn thờ để cúng ông bà, tổ tiên.

Khách đến thăm xuân, mẹ cũng sắp một đĩa bánh mứt, để nhâm nhi với tách trà nóng, nói chuyện đồng áng, chuyện làng trên, xóm dưới. Thấy khách bọn trẻ chúng tôi thường lẩn quẩn chờ được lì xì. Nhưng cha nhắc khéo: “Đi chơi, trẻ con không được hóng chuyện”.

2. Nhưng có lẽ không gì ấm cúng hơn việc nấu bánh tét. Để có nồi bánh tét ưng bụng, mẹ chọn nếp ngon đem ngâm trong nước sạch, vớt để ráo nước rồi ra vườn cắt những tàu lá chuối tươi, xanh mướt vào nhà gói bánh.

Trải lá trên nia, mẹ đổ một lớp gạo nếp, rồi một lớp nhân được làm bằng đậu xanh và thịt ba chỉ, đổ tiếp một lớp nếp nữa rồi gói. Mẹ cuộn chiếc bánh gọn gàng để lớp gạo nếp ôm lớp nhân vào giữa rồi dùng lạt tre để buộc.

Mẹ vừa buộc vừa chỉ bảo các chị tôi: “Buộc vừa phải thôi, lỏng quá hay chặt quá bánh đều không ngon”.

Trung tâm Văn hóa - Thông tin và Thể thao TP. Quy Nhơn (cũ) tổ chức Hội thi làm bánh chưng, bánh tét mừng Đảng mừng Xuân Giáp Thìn 2024. Ảnh: Nguyễn Dũng

Số gạo nếp còn lại không đủ để làm bánh tét, mẹ thường làm vài cái bánh ú nhỏ, là phần thưởng của bọn trẻ chúng tôi khi nồi bánh chín tới. Nấu bánh tét thường vào đêm giao thừa, lũ trẻ chúng tôi quây quần bên bếp lửa, nghe người lớn nói chuyện rôm rả cho đến khi ngủ lịm lúc nào không hay.

Cũng như các loại bánh mứt khác, trong 3 ngày Tết ngày nào mẹ cũng tét bánh mang ra bàn thờ để cúng. Mẹ dùng chính sợi lạt buộc bánh để tét bánh. Một đầu lạt giữ bằng hàm răng đen nhánh, chắc chắn của mẹ, đầu kia dùng tay để tét.

Vậy mà các lát bánh đều tăm tắp như đóng khuôn vậy. Khách thăm xuân, đến bữa mẹ không kịp nấu cơm nên tét bánh, mời khách ăn với dưa món thay cơm, ai nấy đều vui.

Ngày nay đến Tết, tôi lại đến các hiệu bánh Ngọc Nga, Bà Xê để mua bánh tét, bánh chưng về dùng. Đây là các loại bánh có thương hiệu, nhiều người khen ngon nhưng với tôi, nó vẫn thiêu thiếu một cái gì đó không nói ra lời.

Dường như nó thiếu cái chất thôn quê, cái mùi đồng ruộng, cái bếp lửa ấm áp đã đi theo tôi suốt những năm thơ trẻ.

LƯU NGỌC MINH