Bài toán ngân sách: Nuôi dưỡng nguồn thu, thúc đẩy phát triển bền vững

Bước sang năm 2026 - năm đầu tiên triển khai Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIV - nền kinh tế Việt Nam đứng trước nhiều thời cơ và thách thức đan xen trong bối cảnh trong nước và quốc tế còn nhiều biến động. Nhân dịp Xuân Bính Ngọ, phóng viên Báo điện tử Tiếng nói Việt Nam (VOV) đã có cuộc trao đổi với Thứ trưởng Bộ Tài chính Cao Anh Tuấn về những định hướng lớn trong điều hành chính sách tài khóa, cải cách thuế, với trọng tâm hỗ trợ người dân, doanh nghiệp phục hồi và phát triển, đồng thời giữ vững kỷ luật ngân sách, nuôi dưỡng nguồn thu bền vững cho những năm tới.

Thứ trưởng Bộ Tài chính Cao Anh Tuấn: Năm 2026 là năm đầu tiên thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIV. Kinh tế trong nước đứng trước nhiều thách thức từ áp lực lạm phát, biến động địa chính trị thế giới và các rào cản thương mại mới, tuy nhiên, vẫn có cơ hội từ sự phục hồi mạnh mẽ của dòng vốn FDI, tiến trình chuyển đổi số quốc gia và các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới bắt đầu đi vào chiều sâu.

Để xác định các mục tiêu, định hướng cho công tác cải cách thuế với một tầm nhìn trung và dài hạn, Bộ Tài chính đã xây dựng và trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược cải cách hệ thống thuế đến năm 2030. Tại Chiến lược này đã xác định mở rộng cơ sở thu, nuôi dưỡng nguồn thu gắn với yêu cầu khơi thông nguồn lực, tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất kinh doanh phát triển là mục tiêu xuyên suốt của quá trình cải cách hệ thống chính sách thuế của Việt Nam.

Bộ Tài chính sẽ tiếp tục chủ động nghiên cứu báo cáo cấp có thẩm quyền các giải pháp về cải cách hệ thống thuế phù hợp để thực hiện cơ cấu lại nguồn thu ngân sách nhà nước theo hướng bền vững, điều chỉnh hài hòa giữa thuế gián thu và thuế trực thu; triển khai chính sách tài khóa chủ động, linh hoạt và có trọng tâm. Trong thời gian trước mắt, tiếp tục ưu tiên thực hiện có hiệu quả các giải pháp về thuế, phí, lệ phí cho doanh nghiệp, người dân đã được cấp có thẩm quyền ban hành gần đây nhằm hỗ trợ doanh nghiệp mở rộng sản xuất, kinh doanh, tăng tổng cầu của nền kinh tế; cùng với đó tiếp tục đẩy mạnh hiện đại hóa công tác quản lý thu, chuyển đổi số trong lĩnh vực thuế.

Bên cạnh đó, Bộ Tài chính sẽ tiếp tục theo dõi sát sao tình hình kinh tế khu vực và quốc tế, cũng như tình hình kinh tế trong nước để kịp thời tham mưu cấp có thẩm quyền các giải pháp về thuế, phí và lệ phí phù hợp với diễn biến thực tế. Qua đó, cùng với các giải pháp có liên quan thực hiện thắng lợi các mục tiêu về phát triển kinh tế - xã hội của đất nước trong năm 2026 và các năm tiếp theo.

Thứ trưởng Bộ Tài chính Cao Anh Tuấn: Việc sửa đổi, hoàn thiện, ban hành các chính sách thuế, phí, lệ phí trong thời gian qua không đặt trọng tâm vào việc tăng thu từ thuế, phí, lệ phí, mà được được thực hiện theo hướng bao quát đầy đủ các nguồn thu, thu hẹp các lĩnh vực còn bỏ sót hoặc chưa được điều tiết phù hợp, đồng thời, điều chỉnh theo hướng giảm thuế suất, tăng ngưỡng chịu thuế, qua đó, vừa đảm bảo mở rộng phù hợp nguồn thu ngân sách vừa hạn chế tối đa việc gia tăng gánh nặng thuế đối với doanh nghiệp và người dân.

Bên cạnh đó, song song với mục tiêu mở rộng và cơ cấu lại nguồn thu ngân sách nhà nước theo hướng bền vững, trong bối cảnh nền kinh tế còn nhiều khó khăn, Bộ Tài chính đã kịp thời tham mưu cấp có thẩm quyền và ban hành theo thẩm quyền các giải pháp hỗ trợ về thuế, phí và lệ phí cho người dân và doanh nghiệp (như giảm 2% thuế suất thuế giá trị gia tăng (GTGT) đối với một số nhóm hàng hóa, dịch vụ; tiếp tục giảm mức thuế bảo vệ môi trường đối với xăng, dầu, mỡ nhờn; điều chỉnh mức thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu ưu đãi; ưu đãi lệ phí trước bạ đối với ô tô điện chạy pin; giảm mức thu phí, lệ phí; gia hạn thời hạn nộp thuế tiêu thụ đặc biệt (TTĐB) đối với xe ô tô sản xuất, lắp ráp trong nước; gia hạn thời hạn nộp thuế GTGT, thuế TNDN, thuế TNCN và tiền thuê đất…). Qua đó, vừa góp phần ổn định kinh tế vĩ mô, hỗ trợ doanh nghiệp phục hồi và phát triển sản xuất, kinh doanh, vừa tạo dư địa để duy trì và mở rộng nguồn thu ngân sách một cách bền vững trong trung và dài hạn.

Cùng với đó, Bộ Tài chính sẽ tiếp tục nghiên cứu tham mưu Chính phủ báo cáo Quốc hội việc sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện các luật thuế theo hướng mở rộng cơ sở thu, phát triển nguồn thu bền vững, đảm bảo hài hòa giữa thuế trực thu, gián thu, khai thác tốt thuế thu vào tài sản, tài nguyên gắn với việc triển khai chính sách tài khóa chủ động, linh hoạt để thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.

Thứ trưởng Bộ Tài chính Cao Anh Tuấn: Trong bối cảnh đầu năm 2026, khi nền kinh tế thế giới và trong nước tiếp tục đan xen nhiều yếu tố thuận lợi và thách thức, câu hỏi về tính bền vững của nguồn thu ngân sách nhà nước, đặc biệt là thu nội địa, là vấn đề rất xác đáng và được xã hội quan tâm.

Trước hết, cần khẳng định rằng việc thu nội địa chiếm tỷ trọng chủ đạo trong cơ cấu thu ngân sách nhà nước (NSNN) là xu hướng phù hợp với thông lệ quốc tế và phản ánh đúng bản chất của một nền tài chính quốc gia lành mạnh, tự chủ. Thu nội địa chủ yếu đến từ hoạt động sản xuất kinh doanh, tiêu dùng trong nước, từ người dân và cộng đồng doanh nghiệp, trong đó khu vực kinh tế tư nhân ngày càng giữ vai trò quan trọng. Bộ Tài chính nhận định, thu nội địa, nếu được xây dựng trên nền tảng một nền kinh tế phát triển lành mạnh, môi trường đầu tư - kinh doanh minh bạch, ổn định và khu vực doanh nghiệp tư nhân lớn mạnh, thì chính là nguồn thu bền vững nhất.

Thời gian qua, cơ cấu thu NSNN chuyển biến theo hướng bền vững: thu nội địa ngày càng chiếm tỷ trọng cao trong tổng thu NSNN, cụ thể, từ mức trên 60% năm 2010 đã tăng lên hơn 80% vào giai đoạn 2021-2025, trong bối cảnh Chính phủ ban hành hàng loạt các chính sách miễn, giảm, gia hạn nhiều loại thuế, phí, tiền thuê đất với quy mô lớn trong thời gian này, với số tiền được miễn, giảm, gia hạn lên đến hàng trăm nghìn tỷ đồng. Điều này phản ánh cơ cấu thu đang tiếp tục chuyển dịch theo hướng xuất phát từ nội lực sản xuất kinh doanh trong nước, bảo đảm tính bền vững cho nguồn thu NSNN trong dài hạn.

Tuy nhiên, ngành Tài chính cũng nhận thức rất rõ rằng trong bối cảnh kinh tế nhiều biến động hiện nay, từ rủi ro suy giảm tăng trưởng toàn cầu, biến động địa chính trị, giá cả hàng hóa, đến những thách thức nội tại như sức chống chịu của doanh nghiệp còn hạn chế, việc dựa nhiều vào thu nội địa đặt ra yêu cầu rất cao đối với công tác điều hành chính sách tài khóa.

Thời gian tới, Bộ Tài chính sẽ tiếp tục bám sát sự chỉ đạo của Chính phủ; đồng thời theo dõi sát sao tình hình kinh tế trong nước và trên thế giới; đánh giá tác động của các chính sách miễn, giảm, gia hạn thuế phí để kịp thời tham mưu xây dựng các kịch bản điều hành, chính sách tài khóa linh hoạt, phù hợp. Cùng với đó, tăng cường mở rộng cơ sở thu, khai thác bền vững các lĩnh vực tiềm năng như kinh tế số, thương mại điện tử, dịch vụ xuyên biên giới,... nhằm giảm phụ thuộc vào tài nguyên hữu hạn. Hiện đại hóa công tác quản lý thuế, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, số hóa trong quản lý, giám sát. Tăng cường quản lý rủi ro và chống gian lận thuế,... Từ đó, phấn đấu hoàn thành “mục tiêu kép” là vừa hoàn thành dự toán thu NSNN nhưng vẫn đảm bảo hỗ trợ người dân, doanh nghiệp phát triển sản xuất kinh doanh và tăng trưởng kinh tế.

Thứ trưởng Bộ Tài chính Cao Anh Tuấn: Đối với ý kiến cho rằng, khoản thu từ khu vực doanh nghiệp nhà nước chỉ chiếm khoảng 8,8% tổng dự toán thu nội địa năm 2026, cần nhìn nhận vấn đề này một cách toàn diện và khách quan.

Thứ nhất, tỷ trọng này tuy ở mức khiêm tốn nhưng số thu tuyệt đối vẫn tiếp tục tăng so với các năm trước, phản ánh xu hướng tích cực và đi đúng định hướng, chủ trương của Đảng và Nhà nước về cơ cấu lại nền kinh tế. Theo đó, khu vực DNN từng bước được sắp xếp, thu gọn, tập trung vào những lĩnh vực mới hoặc có tính chất quan trọng của nền kinh tế như: năng lượng, kết cấu hạ tầng quốc gia, tài chính, công nghiệp viễn thông, công nghiệp bán dẫn, công nghệ lõi,... Trong khi đó, không gian phát triển của khu vực kinh tế tư nhân ngày càng được mở rộng, trở thành động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng, tạo việc làm và đóng góp chủ yếu vào nguồn thu ngân sách nhà nước. Việc tỷ trọng thu từ DNNN giảm dần nhưng số thu vẫn tăng cho thấy nền kinh tế đang vận hành theo hướng hiệu quả hơn, phân bổ nguồn lực hợp lý hơn, phù hợp với mục tiêu phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Thứ hai, cần nhìn nhận rõ vai trò của DNNN không chỉ nằm ở đóng góp trực tiếp vào thu NSNN, mà còn ở việc giữ vai trò dẫn dắt, ổn định các cân đối lớn của nền kinh tế, “là công cụ, lực lượng vật chất quan trọng để Nhà nước giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, định hướng, điều tiết, dẫn dắt thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, khắc phục các “khuyết tật” của cơ chế thị trường”. Trong nhiều trường hợp, hiệu quả kinh tế - xã hội tổng thể mà DNNN mang lại không thể chỉ đo bằng số thu nộp ngân sách trong ngắn hạn. Do đó, mức đóng góp trực tiếp vào thu ngân sách của khu vực DNNN không thể so sánh đơn thuần với khu vực tư nhân hay khu vực có vốn đầu tư nước ngoài.

Trong thời gian tới, Bộ Tài chính sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành, địa phương sắp xếp lại doanh nghiệp nhà nước, tập trung giữ những lĩnh vực then chốt, thiết yếu theo Nghị quyết của Quốc hội về kế hoạch cơ cấu lại nền kinh tế; đẩy mạnh cơ cấu lại DNNN theo hướng nâng cao hiệu quả, minh bạch tài chính, quản trị theo chuẩn mực quốc tế; đồng thời, khai thác tốt hơn nguồn thu từ cổ tức, lợi nhuận sau thuế và quá trình sắp xếp, cổ phần hóa DNNN.

Tác giả: Cẩm Tú
Đồ họa: Đồng Toàn